Avrupa Birliği (AB) ile Çin arasındaki ilişkiler, ticari iş birliği ile jeopolitik rekabetin iç içe geçtiği çok boyutlu bir sürece dönüşüyor. Avrupa’nın Çin’e yönelik politikası, yalnızca ekonomik çıkarları korumayı değil, aynı zamanda kritik sektörlerdeki dışa bağımlılığı azaltmayı ve güvenlik risklerini sınırlamayı da hedefliyor.
European Council on Foreign Relations (ECFR), Mercator Institute for China Studies (MERICS) ve Bruegel gibi düşünce kuruluşlarının değerlendirmelerinde de öne çıkan bu yaklaşım, Brüksel’in Pekin’i aynı anda hem iş birliği yapılabilecek bir ortak hem ekonomik bir rakip hem de farklı bir yönetişim modelini temsil eden sistemik bir rakip olarak gördüğünü ortaya koyuyor.
AB’nin Çin politikası, bu üçlü yaklaşım çerçevesinde şekilleniyor. İklim değişikliği ve küresel sorunlar gibi alanlarda iş birliği ihtiyacı devam ederken, ticaret, teknoloji ve uluslararası güvenlik konularındaki anlaşmazlıklar ilişkileri daha karmaşık hale getiriyor.
Risk Azaltma Stratejisi Öne Çıkıyor
AB’nin Çin politikasında öne çıkan temel kavramlardan biri, ekonomik ilişkileri tamamen sona erdirmek yerine riskleri azaltmayı amaçlayan “de-risking” yaklaşımı. ABD’nin Çin’le ekonomik ve teknolojik bağları sınırlandırmaya yönelik politikalarından farklı olarak AB, ticari ilişkileri sürdürürken stratejik sektörlerde tek bir ülkeye bağımlılığı azaltmaya çalışıyor.
Bu yaklaşımın merkezinde kritik hammaddeler bulunuyor. Avrupa’nın yeşil ve dijital dönüşümü için gerekli olan nadir toprak elementleri, lityum ve magnezyum gibi girdilerin tedarikinde Çin önemli bir konumda yer alıyor. Bu bağımlılık, olası ticari kısıtlamalar veya jeopolitik gerilimler karşısında Avrupa sanayisinin kırılganlığını artırıyor.
AB, Kritik Hammaddeler Yasası ile tedarik kaynaklarını çeşitlendirmeyi ve stratejik hammaddelerde tek bir üçüncü ülkeye bağımlılığı sınırlamayı amaçlıyor. Düzenleme kapsamında, 2030 yılına kadar AB’nin yıllık tüketiminin her bir stratejik hammadde bakımından en fazla yüzde 65’inin tek bir üçüncü ülkeden karşılanması hedefleniyor.
Yarı iletkenler, yapay zekâ ve kuantum teknolojileri gibi stratejik alanlar da risk azaltma politikasının önemli bir parçasını oluşturuyor. AB, hassas teknolojilerin transferi ve bu alanlara yönelik yatırımların doğurabileceği güvenlik risklerini daha yakından izlemeye çalışıyor. Bu çerçevede, kritik teknolojilerdeki dış yatırımların değerlendirilmesine yönelik mekanizmalar da gündeme geliyor.
Ticaret Açığı ve Elektrikli Araç Gerilimi
AB ile Çin arasındaki ekonomik ilişkilerin en önemli sorunlarından biri, ticaretteki dengesizlik. Çin’den Avrupa’ya yapılan mal ithalatının yüksekliği, AB’nin dış ticaret açığını artırırken, Pekin yönetiminin sanayi politikaları ve şirketlere sağladığı devlet destekleri Avrupa’da rekabet koşullarına ilişkin tartışmalara yol açıyor.
Bu tartışmaların en görünür örneklerinden biri elektrikli araç sektörü. Çinli üreticilerin Avrupa pazarındaki paylarını artırması üzerine AB Komisyonu, Çin menşeli elektrikli araçlara yönelik sübvansiyon karşıtı soruşturma yürüttü. Soruşturmanın ardından Çin’den ithal edilen elektrikli araçlara, üretici bazında değişen oranlarda ilave gümrük vergileri uygulandı.
Brüksel, söz konusu önlemleri devlet desteklerinin Avrupa pazarındaki rekabeti bozmasını önleme amacıyla savunurken, Pekin yönetimi uygulamaları ticari ilişkileri olumsuz etkileyen adımlar olarak değerlendiriyor.
Gerilim elektrikli araçlarla sınırlı kalmıyor. Çin’in Avrupa menşeli bazı ürünlere yönelik anti-damping ve diğer ticaret soruşturmaları da taraflar arasındaki anlaşmazlıkları artırıyor. Tarım ürünleri, alkollü içecekler ve tıbbi ekipmanlar gibi sektörler, karşılıklı ticaret önlemlerinin etkileyebileceği alanlar arasında bulunuyor.
Bu tablo, iki tarafın ekonomik ilişkilerini sürdürmek istemesine rağmen stratejik sektörlerde giderek daha fazla karşı karşıya geldiğini gösteriyor.
Rusya-Ukrayna Savaşı
AB ile Çin arasındaki ilişkilerde ticaret kadar belirleyici olan bir diğer konu da güvenlik. Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik savaşı, Brüksel’in Pekin’e bakışını önemli ölçüde etkiliyor.
Çin’in Rusya ile geliştirdiği yakın ilişkiler ve Rusya’nın askeri kapasitesini destekleyebilecek çift kullanımlı ürünlerin tedarikine ilişkin iddialar, Avrupa’da ciddi kaygılara neden oluyor. Sivil amaçlarla kullanılabilen ancak askeri alanlarda da değerlendirilebilen bu ürünler, AB’nin Rusya’ya yönelik yaptırımlarının etkinliği bakımından önem taşıyor.
AB, yaptırımların aşılmasına yardımcı olduğu değerlendirilen bazı Çin ve Hong Kong merkezli şirketlere yönelik kısıtlayıcı önlemler de aldı. Bu adımlar, Brüksel’in Çin’le ekonomik ilişkileri koruma isteği ile Rusya’nın savaş kapasitesini sınırlama hedefi arasında denge kurmaya çalıştığını gösteriyor.
Tayvan Boğazı’ndaki gelişmeler de Avrupa’nın güvenlik gündeminde önemli bir yer tutuyor. Bölgedeki olası bir askeri gerilim, özellikle gelişmiş yarı iletkenlerin üretimi ve küresel tedarik zincirleri açısından ciddi sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle Tayvan çevresindeki istikrar ve deniz yollarının güvenliği, AB’nin Hint-Pasifik yaklaşımında öne çıkan başlıklar arasında yer alıyor.
AB Ülkeleri Arasında Ortak Politika Arayışı
AB’nin Çin politikasını şekillendiren bir diğer unsur ise üye ülkelerin farklı ekonomik ve siyasi öncelikleri. Çin’le ticari ilişkilerden önemli ölçüde yararlanan ülkeler ile ekonomik ve güvenlik risklerinin azaltılmasını önceleyen ülkeler arasında yaklaşım farklılıkları bulunuyor.
Bazı üye ülkeler Çin pazarına erişimi ve ihracat olanaklarını korumaya öncelik verirken, diğerleri kritik sektörlerdeki bağımlılığın azaltılmasını ve ticari rekabette daha sıkı önlemler alınmasını savunuyor. Bu farklılıklar, AB’nin Çin’e karşı ortak bir tutum belirlemesini zaman zaman zorlaştırıyor.
Bununla birlikte, tedarik zincirlerinin çeşitlendirilmesi, stratejik teknolojilerin korunması ve ekonomik güvenliğin güçlendirilmesi konularında ortak bir politika oluşturma çabası sürüyor.
AB’nin Çin stratejisi, ekonomik bağları tamamen koparmadan riskleri azaltma arayışına dayanıyor. Ancak ticaret, teknoloji ve güvenlik alanlarındaki gerilimlerin artması, Brüksel’in bu dengeyi korumasını giderek daha zor hale getiriyor. Avrupa’nın önündeki temel mesele, Çin’le iş birliğini sürdürürken stratejik bağımsızlığını ve ekonomik güvenliğini ne ölçüde güçlendirebileceği olarak öne çıkıyor.
