Neden Bildiğimizden Daha Fazlasını Bildiğimizi Sanıyoruz?

İnternette birkaç makale okumak, kısa bir video izlemek ya da sosyal medyada birkaç paylaşım görmek… Bunların ardından birçok kişi, karmaşık bir konuyu gerçekten öğrendiğine inanıyor.

Haber Merkezi / Peki, beynimiz neden çoğu zaman sahip olduğumuz bilgiyi olduğundan fazla sanıyor?

Yale ve Harvard üniversitelerinde yürütülen bilişsel psikoloji araştırmaları, insanların kendi bilgi düzeylerini sistematik biçimde olduğundan yüksek değerlendirme eğiliminde olduğunu ortaya koyuyor.

Bilim insanları bu durumu, “Anlama İllüzyonu” (Illusion of Explanatory Depth) ve “Dunning-Kruger Etkisi” olarak bilinen iki önemli bilişsel olguyla açıklıyor.

Uzmanlara göre sorun yalnızca ne kadar bildiğimiz değil; neyi bilmediğimizin çoğu zaman farkında olmamamız.

Bildiğimizi Sanıyoruz, Ama Açıklayamıyoruz

Yale Üniversitesi’nden bilişsel bilimci Prof. Frank Keil ve meslektaşlarının gerçekleştirdiği klasik deneylerden biri, insan zihninin bu yanılgısını çarpıcı biçimde ortaya koyuyor.

Araştırmada katılımcılardan sifon, fermuar, bisiklet, kilit mekanizması ve tuvalet rezervuarı gibi günlük yaşamda sık kullanılan nesnelerin nasıl çalıştığını ne kadar iyi bildiklerini puanlamaları istendi.

İlk aşamada katılımcıların büyük bölümü kendilerine yüksek puan verdi. Ancak aynı kişilerden bu mekanizmaları adım adım ayrıntılı biçimde açıklamaları istendiğinde tablo tamamen değişti.

Pek çok katılımcı, aslında yalnızca genel bir fikre sahip olduğunu; sistemlerin nasıl çalıştığını ayrıntılı olarak açıklayamadığını fark etti.

Araştırmacılar bu olguyu “Anlama İllüzyonu” olarak tanımlıyor. İnsan beyni, bir sistemi tanıyor olmayı onu gerçekten anlamakla karıştırabiliyor.

İnternet Bu Yanılgıyı Güçlendiriyor

Harvard Üniversitesi ve diğer araştırma merkezlerinde yapılan çalışmalar, dijital çağın bu bilişsel yanılgıyı daha da artırabileceğini gösteriyor.

İnternet sayesinde bilgiye saniyeler içinde ulaşabilmek, beynin bilgiye erişebilme becerisi ile bilgiye gerçekten sahip olma durumunu birbirine karıştırmasına neden olabiliyor.

Araştırmacılar bu durumu “bilişsel sahiplik yanılsaması” olarak tanımlıyor.

Harici Bilgi ile Kendi Bilgimizi Karıştırıyoruz

Bir bilgiye arama motorları aracılığıyla kolayca ulaşabiliyor olmak, o bilginin zihnimizde kalıcı olarak bulunduğu anlamına gelmiyor.

Buna rağmen yapılan deneyler, internet erişimi bulunan kişilerin, henüz araştırma yapmadıkları konularda bile kendilerini daha bilgili değerlendirme eğiliminde olduklarını gösteriyor.

Uzmanlara göre beyin, dışarıdaki bilgi kaynaklarını zaman zaman kendi hafızasının bir uzantısı gibi algılıyor.

Dunning-Kruger Etkisi: Bilmediğini Bilmemek

Bilim dünyasında sıkça atıfta bulunulan bir diğer kavram ise Dunning-Kruger etkisi.

Cornell Üniversitesi psikologları David Dunning ve Justin Kruger tarafından tanımlanan bu olguya göre, belirli bir konuda bilgi ve deneyimi sınırlı olan kişiler, çoğu zaman kendi yeterliliklerini gerçekte olduğundan daha yüksek değerlendiriyor.

Çünkü aynı bilgi eksikliği, kişinin neyi bilmediğini fark etmesini de zorlaştırıyor.

Araştırmacılar, bu etkinin yalnızca düşük bilgi düzeyine sahip bireylerde değil, herkesin zaman zaman düşebileceği bir bilişsel tuzak olduğunu vurguluyor.

Beyin Neden Böyle Çalışıyor?

Kaliforniya Üniversitesi’ndeki (UCLA) bilişsel psikoloji araştırmaları, beynin enerji tasarrufu yapmak amacıyla sürekli olarak zihinsel kestirme yollar (heuristics) kullandığını gösteriyor.

Bir konu hakkında yüzeysel bir aşinalık oluştuğunda beyin, çoğu zaman bunun ayrıntılı bilgiye sahip olmak anlamına geldiğini varsayabiliyor.

Evrimsel açıdan bakıldığında bu mekanizma, insanların karmaşık çevre koşullarında hızlı karar almasına yardımcı olmuş olabilir.

Ancak günümüzde aynı sistem; yanlış bilgilerin hızla yayılmasına, aşırı özgüvene ve uzmanlık gerektiren konularda kesin yargılar verilmesine zemin hazırlayabiliyor.

Bilgi Yanılsamasından Kurtulmak Mümkün mü?

Psikologlara göre bu bilişsel tuzakların tamamen ortadan kaldırılması mümkün olmasa da etkileri önemli ölçüde azaltılabiliyor.

Uzmanların önerdiği yöntemlerden bazıları şöyle:

Konuyu Kendinize Anlatın

Bir bilgiyi gerçekten anlayıp anlamadığınızı test etmenin en etkili yollarından biri, onu teknik terimler kullanmadan bir çocuğa anlatabilecek kadar sadeleştirmeye çalışmak.

Bu yöntem, fizikçi Richard Feynman’ın öğrenme yaklaşımından esinlenerek eğitim psikolojisinde de yaygın biçimde kullanılıyor.

Arama Yapabilmek ile Bilmek Aynı Şey Değil

Bilim insanları, bilgiye ulaşma kolaylığının bilgiye sahip olmak anlamına gelmediğini hatırlatıyor.

Bir konuyu gerçekten öğrenebilmek için yalnızca okumak değil; düşünmek, sorgulamak ve bilgiyi farklı durumlarda kullanabilmek gerekiyor.

Entelektüel Alçakgönüllülük

Araştırmacılara göre güçlü öğrenmenin temelinde “entelektüel alçakgönüllülük” yatıyor.

Kendi bilgi sınırlarını kabul eden bireylerin yeni bilgiler öğrenmeye daha açık olduğu, farklı görüşleri daha dikkatli değerlendirdiği ve yanlış karar verme olasılıklarının daha düşük olduğu belirtiliyor.

Modern psikoloji, insanların çoğu zaman bilgi eksikliğinden değil, bilgi fazlalığı yanılsamasından etkilendiğini ortaya koyuyor.

Uzmanlara göre gerçek öğrenme; çok şey bildiğini düşünmekten değil, hangi konularda eksik olduğunu fark etmekten başlıyor. Bir konuyu gerçekten anlamanın en güvenilir yolu ise onu başkasına açık, sade ve tutarlı biçimde açıklayabilmek.

Bilim insanlarının ortak mesajı ise oldukça net: Bilgelik, her şeyi bildiğine inanmakta değil; bilmediklerini fark edebilme cesaretinde yatıyor.