Bugün ekonomik tartışmaların merkezinde, piyasa ekonomisine duyulan güven yer alıyor. Serbest piyasa, teoride bireysel özgürlüğün ve verimliliğin kalesi olarak yüceltilir. Fiyatlar arz‑talep dengesiyle belirlenir, devlet müdahalesi asgari düzeyde tutulur. Ancak gerçek, idealden çok daha karmaşık ve ciddi çelişkilerle dolu.

Haber Merkezi / 2008 küresel finansal krizi bunun sert bir kanıtıydı. ABD’deki ipotek piyasasındaki çöküş, kısa sürede küresel finansal sistemin temelini sarsarak milyonlarca kişiyi işsiz bıraktı, konutlarını kaybettirdi, devletleri devasa kurtarma paketlerine mahkûm etti. Serbest piyasanın “kendi kendini düzenleme” iddiası, devletin hortumunu cebimize daldırdığı anda çöktü. Büyük bankalar “çok büyük oldukları için batamaz” savunmasıyla kurtarılırken, sıradan insanların krizden çıkışı onlarca yıl sürdü. Bu, piyasa ekonomisinin sadece kusurlu değil, aynı zamanda kamusal riskleri özel karlarla ödüllendiren bir sistem olduğunu gösterdi.

Daha yakın zamanlarda COVID‑19 salgını, piyasa mekanizmalarının sınırlarını bir kez daha ifşa etti. Küresel tedarik zincirleri çöktü, maske ve ilaç gibi temel ürünlerde piyasalar iflas etti; devletler, piyasa dışı müdahalelere muhtaç kaldı. Piyasanın “mucize çözümleri” yerini, sadece devlet eliyle yapılan üretim ve kıt kaynakların devlet kontrolüyle dağıtılması gerçeğine bıraktı. Bir piyasa sistemi, insanların temel ihtiyaçlarına erişimini garanti edemediğinde, güvenilirliğini sorgulatır.

Uluslararası kuruluşların ve ekonomistlerin söylemleri de çelişkilerle dolu. IMF ve Dünya Bankası, serbest piyasanın verimlilik ve büyüme potansiyelini överken, aynı kuruluşlar kriz dönemlerinde devasa kamu müdahalelerini normalleştirmek zorunda kalıyor. Bu çelişki, piyasanın kendi sınırlarını kabul etmekten ziyade, her başarısızlıkta “daha fazla reform” çağrısıyla yetindiğini gösteriyor.

Nobel ödüllü ekonomist Joseph Stiglitz, piyasa ekonomisinin sık sık “piyasa başarısızlıkları” ürettiğini vurguluyor. Bilgi asimetrileri, tekel gücü, dışsallıklar ve finansal dalgalanmalar piyasanın etkinliği için yapısal sorunlar. Bu sorunlar, devlet düzenlemelerinin değil, devlet müdahalesinin gerektiğini ortaya koyuyor. Peki o halde neden hâlâ piyasa kutsal bir kurtarıcı gibi sunuluyor?

Piyasa ekonomisinin idealleştirilmesinin ardında güçlü bir siyasal tercih yatıyor: ekonomik özgürlüğün, bireysel haklarla eş anlamlı olduğu inancı. Ancak bu görüş, piyasanın yarattığı eşitsizlikleri, ekonomik kırılganlığı ve toplumsal maliyetleri görmezden geliyor. Gelir ve servet eşitsizlikleri, serbest piyasa ülkelerinde sistematik olarak artmış durumda. Kapitalizm, “serbest piyasa” adıyla tanımlanırken, çoğu zaman adaletsiz kaynak dağılımını meşrulaştıran bir örtüye bürünüyor.

Bir başka kritik nokta da, piyasa ekonomisinin küresel eşitsizliklerle ne kadar başa çıkabildiği sorusu. Gelişmiş ülkeler, piyasa ilkelerini savunurken aynı zamanda çok uluslu şirketleri koruyan politikalar üretiyorlar. Bu şirketler, piyasa kurallarını parçalayıp devlet garantileriyle büyük karlar elde ediyor. Elde edilen kazançlar, piyasanın “serbest” yapısı altında bile yoğunlaşıyor; yani piyasa, eşitlik değil, konsantrasyon üretiyor.

Tüm bunlara rağmen piyasa mekanizmalarının dinamizmi ve inovasyon yaratma potansiyeli inkar edilemez. Ancak bu potansiyel, yalnızca serbest piyasa ilkeleriyle değil, etkin devlet düzenlemeleri, sosyal güvenlik ağları ve güçlü kamu kurumlarıyla birlikte değerlendirildiğinde anlam kazanır. Aksi halde piyasa, sadece güçlü olanların lehine çalışan bir araç haline gelir.

Sonuç olarak, piyasa ekonomisine “koşulsuz güven” artık sürdürülebilir bir seçenek değildir. Tarih, piyasanın sınırlarını göstermiş; ekonomik krizler, devlet müdahalesinin kaçınılmazlığını kanıtlamıştır. Bugünün dünyasında ekonomik sistemlere güven, yalnızca arz‑talep dengesiyle değil, aynı zamanda toplumsal adalet, dayanıklılık ve kapsayıcılıkla ölçülmelidir. Piyasa ekonomisi —tek başına— bu ölçütleri karşılamaktan uzaktır.