Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ile İran arasındaki gerilim, son günlerde yaşanan askeri hareketlilik ve sonuç alınamayan diplomatik girişimlerle yeniden tırmanışa geçti. ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’a yönelik yeni saldırı seçeneklerini gündemde tutması, Tahran yönetiminin ise olası bir askeri müdahaleye sert karşılık vereceğini açıklaması, Orta Doğu’da çatışmaların yeniden genişleyebileceği endişelerini artırdı.
Associated Press’in (AP) haberine göre ABD ordusu, 6 Kasım Cuma günü İran’ın Hürmüz Boğazı yakınlarındaki Keşm Adası’nda bulunan bir hava savunma sistemini hedef alan sınırlı saldırı gerçekleştirdi. Trump, operasyonu küçük çaplı olarak nitelendirirken, ABD ordusunun aynı hafta başında da bölgede savunma amaçlı saldırılar düzenlediği bildirildi. İran devlet medyası ise Keşm Adası çevresinde patlama seslerinin duyulduğunu aktardı.
Saldırılar, Washington’ın Tahran üzerindeki askeri baskıyı sürdürdüğünü gösterirken, diplomatik çözüm arayışlarının da tamamen sona ermediğine işaret eden gelişmeler yaşanıyor.
KATAR ARABULUCULUĞUNDA YENİ PLAN
Krizin diplomatik yollarla çözülmesi amacıyla Katar’ın yürüttüğü arabuluculuk girişimleri son günlerde yoğunlaştı. AP’nin aktardığı bilgilere göre Doha yönetimi, ABD ile İran arasındaki anlaşmazlıkları aşmak ve nükleer müzakerelerin yeniden başlamasını sağlamak amacıyla iki günlük bir geçiş planı üzerinde çalışıyor.
Plan kapsamında ilk gün ABD’nin İran’a yönelik deniz ablukasını kaldırması ve Tahran’ın dondurulmuş varlıklarının bir bölümünü serbest bırakması öngörülüyor. Buna karşılık İran’ın, ABD ve İsrail saldırılarında hedef alınan nükleer tesislerinde Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) müfettişlerinin inceleme yapmasına izin vermesi bekleniyor.
İkinci gün ise Hürmüz Boğazı’nın yeniden uluslararası deniz trafiğine açılması hedefleniyor. Bu adımların ardından tarafların İran’ın yüksek düzeyde zenginleştirilmiş uranyum stokları ve nükleer programının geleceği konusunda kapsamlı görüşmelere başlaması planlanıyor.
Ancak Tahran yönetimi, ABD’nin kendi taleplerini karşılamadan nükleer müzakerelere başlamaya yanaşmıyor. İran’ın şartları arasında yaptırımların kaldırılması, dondurulmuş varlıkların serbest bırakılması, savaş nedeniyle oluşan zararların karşılanması, deniz ablukasının sona erdirilmesi ve bölgedeki askeri operasyonların durdurulması bulunuyor.
TRUMP’TAN HEM MÜZAKERE HEM ASKERİ MÜDAHALE MESAJI
ABD Başkanı Donald Trump, bir yandan İran’la görüşmelerin sürdüğünü belirtirken diğer yandan askeri seçenekleri masada tutuyor. Trump, 6 Kasım’daki açıklamasında İran’la temasların devam ettiğini ifade ederken, Washington’ın Tahran üzerindeki baskısını sürdüreceği mesajını verdi.
Al Jazeera’nın 9 Kasım tarihli haberine göre Trump, Katar Başbakanı ve Dışişleri Bakanı Şeyh Muhammed bin Abdurrahman Al Sani ile Beyaz Saray’da bir araya gelerek İran konusundaki diplomatik girişimleri değerlendirdi. Görüşmelerde ABD Başkan Yardımcısı JD Vance’in de yer almasının planlandığı bildirildi.
Bununla birlikte ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, İran’ın sunduğu şartların önemli bölümünü kabul edilemez bulduklarını belirterek müzakerelerde henüz bir ilerleme sağlanamadığını dile getirdi. Trump ise güçlü bir anlaşmaya ulaşılması durumunda yeni saldırıların önlenebileceği mesajını verdi.
TAHRAN: ABD’NİN ŞARTLARA YANITI YETERSİZ
İran yönetimi, Washington’ın diplomatik girişimlerine temkinli yaklaşırken askeri hazırlıklarını da sürdürdüğünü duyuruyor. İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi yetkilisi Muhsin Rızai, 10 Kasım’da yaptığı açıklamada ABD ile şu anda herhangi bir müzakerenin yürütülmediğini söyledi.
Reuters’ın haberine göre Rızai, Washington’dan İran’ın belirlediği yedi şart konusunda açık ve net bir yanıt istediklerini, ancak henüz böyle bir yanıt alamadıklarını belirtti. İranlı yetkili, ABD’nin ilerleyen dönemde cevap verebileceğini de ifade etti.
İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi de daha önce yaptığı açıklamalarda, ülkesinin yeni bir askeri saldırıya karşılık vermeye hazır olduğunu vurgulamıştı. Tahran yönetimi, özellikle Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrol ve ABD’nin bölgedeki askeri varlığının azaltılması konularında geri adım atmayacağının sinyallerini veriyor.
ABD’DE SAVAŞIN SİYASİ VE EKONOMİK FATURASI TARTIŞILIYOR
ABD-İran gerilimi yalnızca Orta Doğu’daki güvenlik dengelerini değil, Washington’ın iç siyasetini de etkiliyor. Associated Press’in değerlendirmesine göre 3 Kasım’da gerçekleştirilen ara seçimlerde Cumhuriyetçilerin yaşadığı ağır kayıplarda İran savaşı ve yükselen enerji fiyatları etkili oldu.
AP tarafından 100 binden fazla seçmenin katılımıyla gerçekleştirilen araştırmada, seçmenlerin yaklaşık yüzde 60’ı ABD’nin İran’a yönelik askeri müdahalesini yanlış bir karar olarak değerlendirdi. Bununla birlikte hayat pahalılığı ve yolsuzluk da seçmenlerin tercihlerini etkileyen önemli başlıklar arasında yer aldı.
Başkan Yardımcısı JD Vance, seçim sonuçlarının ardından yaptığı değerlendirmede Cumhuriyetçilerin kaybında savaşın etkisine dikkat çekti. Trump ise seçim sonuçlarına rağmen İran politikasını değiştirmeyeceğini ve aynı kararı yeniden vereceğini söyledi.
AP’nin aktardığı değerlendirmelerde, Trump yönetiminin önünde sınırlı askeri operasyonları sürdürmek, İran’ın nükleer tesislerine yönelik yeni saldırılar düzenlemek veya daha geniş çaplı bir askeri harekâta yönelmek gibi seçeneklerin bulunduğu belirtiliyor. Ancak daha kapsamlı bir operasyonun enerji fiyatlarını yükseltmesi ve çatışmanın bölge geneline yayılması ihtimali Washington açısından önemli riskler oluşturuyor.
HÜRMÜZ BOĞAZI VE NÜKLEER PROGRAM KRİZİN MERKEZİNDE
ABD ile İran arasındaki anlaşmazlığın en önemli başlıklarından biri Hürmüz Boğazı olmaya devam ediyor. Küresel petrol ticaretinin önemli bir bölümünün geçtiği bu stratejik su yolunda yaşanabilecek yeni bir kesinti, enerji piyasaları üzerinde ciddi sonuçlar doğurabilir.
Bir diğer kritik mesele ise İran’ın nükleer faaliyetleri. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı verilerine göre İran’ın yüzde 60 saflıkta zenginleştirilmiş uranyum stoku 440,9 kilogram seviyesinde bulunuyor. Bu oran, nükleer silah üretiminde kullanılan yaklaşık yüzde 90’lık seviyeye teknik açıdan daha yakın bir aşamaya işaret ediyor.
Washington, İran’ın nükleer silah edinmesini önlemeyi askeri ve diplomatik politikasının temel gerekçelerinden biri olarak gösteriyor. Tahran ise nükleer programının barışçıl amaçlar taşıdığını savunuyor.
BÖLGESEL SAVAŞ RİSKİ GÜNDEMDEKİ YERİNİ KORUYOR
İran ile ABD arasındaki gerilimin bölgesel etkileri de giderek daha fazla tartışılıyor. Özellikle Kızıldeniz’de Husilerin faaliyetleri, Körfez ülkelerinin güvenlik kaygıları ve İsrail’in İran’a yönelik tutumu, olası bir yeni çatışmanın kapsamını genişletebilecek unsurlar arasında gösteriliyor.
AP’nin değerlendirmesine göre mevcut gerilim, yalnızca Washington ve Tahran arasındaki askeri hesaplaşmayla sınırlı değil. Kızıldeniz’deki gelişmeler Yemen’deki insani krizi de ağırlaştırırken, enerji taşımacılığı ve bölgesel güvenlik üzerindeki baskıyı artırıyor.
Son gelişmeler, ABD ile İran arasında diplomatik temasların tamamen kesilmediğini ancak tarafların temel konularda henüz uzlaşamadığını ortaya koyuyor. Katar’ın arabuluculuk girişimleri ve Washington’ın müzakere mesajları diplomatik çözüm ihtimalini gündemde tutsa da ABD’nin yeni saldırıları ve İran’ın karşılık verme tehdidi gerilimin düşmesini zorlaştırıyor.
Önümüzdeki günlerde Washington’ın İran’ın şartlarına nasıl yanıt vereceği ve Tahran’ın Hürmüz Boğazı konusunda hangi adımları atacağı, krizin seyrini belirleyecek temel başlıklar olarak öne çıkıyor.





































