İnsanlar Neden Hatıra Saklar? Cevabı 500 Bin Yıl Öncesinde

Çoğumuz sahilden deniz kabuğu toplama ya da doğa yürüyüşünde bulduğumuz bir taşı hatıra olarak saklama isteği duyarız. Sakladığımız nesne sıradan bir taş veya deniz kabuğu olsa da bizim için özel bir anıyı, yeri ya da kişiyi temsil edebilir.

Haber Merkezi / Peki, bu davranışın kökeni ne kadar eskiye dayanıyor? İlk insanlar da benzer şekilde hatıra eşyaları biriktiriyor muydu? Tel Aviv Üniversitesi araştırmacılarının gerçekleştirdiği yeni bir çalışma, bu alışkanlığın yaklaşık 500 bin yıl öncesine uzandığını ve insan hafızasının evriminde önemli bir rol oynamış olabileceğini ortaya koyuyor.

Evolutionary Anthropology dergisinde yayımlanan araştırma, Tel Aviv Üniversitesi Wise Yaşam Bilimleri Fakültesi Zooloji Bölümü’nden Dr. Yoav Ram, Entin Beşeri Bilimler Fakültesi Arkeoloji Bölümü’nden Prof. Ran Barkai ve Dr. Ella Assaf ile Gordon Sosyal Bilimler Fakültesi Psikoloji Bilimleri Bölümü’nden Prof. Liad Mudrik tarafından, Oxford Üniversitesi’nden Dr. Bar Efrati’nin iş birliğiyle yürütüldü.

İlk İnsanlar Neden Alışılmadık Nesneleri Saklıyordu?

Araştırmada arkeolojik bulgular; evrim teorisi, psikoloji ve nörobilim alanlarındaki verilerle birlikte değerlendirildi. Araştırmacılar, ilk insanların herhangi bir pratik amaç taşımamasına rağmen topladıkları, taşıdıkları ve sakladıkları nesnelere dikkat çekti. Bu nesnelerin, insanların ziyaret ettikleri yerleri veya yaşadıkları deneyimleri hatırlamalarına yardımcı olan kişisel hatıralar olarak kullanılmış olabileceği belirtildi.

İsrail’de bulunan yüz binlerce yıllık arkeolojik alanlar, bu davranışa ilişkin çeşitli örnekler sunuyor. Qesem Mağarası’nda farklı bölgelerden getirilmiş, küçük ve renkli çakıl taşları bulundu. Ancak bu taşların herhangi bir pratik amaçla kullanıldığına dair bulguya rastlanmadı.

Sakhnin Vadisi’nde ise fosiller veya sıra dışı jeolojik oluşumlar içeren çakmaktaşı parçalarından yapılmış el baltaları keşfedildi. Bu aletlerin bazılarında söz konusu ayırt edici özelliklerin taşın merkezinde korunduğu, böylece hem görülebilir hem de dokunulabilir durumda olduğu tespit edildi.

Revadim, Jaljulia ve Qesem Mağarası’nda bulunan bazı eski çakmaktaşı aletlerin yüzeyleri de zaman içinde değişime uğramıştı. Bu aletlerin bir bölümü yeniden bilenmiş olsa da çoğunun ilk biçimleri ve önceki işçilik izleri korunmuştu. Araştırmacılara göre bu eski izler, nesneleri saklayan insanlar için başlı başına bir değer taşıyor ve adeta nesnenin geçmişini anlatıyordu.

Hatıra Eşyaları Kişisel Anıları Nasıl Şekillendiriyor?

Araştırmacılar, belirli bir bölgeden alınarak başka bir yere taşınan nesnelerin, o bölgede yaşanan kişisel deneyimleri yeniden hatırlatmış olabileceğini düşünüyor. Nesnenin görünümü ve dokusu, kişinin bizzat yaşadığı bir olayı başkalarından duyduğu veya hayal ettiği hikâyelerden ayırt etmesine de yardımcı olmuş olabilir.

Hatıra eşyalarının en önemli özelliklerinden biri, kişisel bir anlam taşımasının yanı sıra bir yerden başka bir yere götürülebilmesi ve başkalarına gösterilebilmesi. Bu özellik, kişinin anlattığı deneyimin gerçekliğini ve güvenilirliğini de güçlendirebilir.

İnsan topluluklarında belirli yerlerde yaşanan karşılaşmaları, kurulan ittifakları, verilen hediyeleri, karşılıklı yükümlülükleri ve hakları hatırlamak büyük önem taşıyor. Güvenilir bir kişisel hafıza, toplumsal iş birliğini kolaylaştırırken ilişkilerin sürdürülmesine ve insanlar arasında güven oluşturulmasına da katkı sağlıyor.

Araştırmacılar, hatıra eşyalarının nesiller boyunca kullanılmasının, anıların kaynağını ve güvenilirliğini değerlendiren beyin mekanizmaları üzerinde evrimsel bir baskı oluşturmuş olabileceğini belirtiyor. Bu süreçte maddi kültür ile nörobiyolojinin karşılıklı etkileşime girmiş olabileceği ve otobiyografik hafızanın gelişimine katkıda bulunmuş olabileceği düşünülüyor.

Otobiyografik hafıza, kişinin kendi yaşamında yaşadığı olayları bir bütün hâlinde hatırlamasını ve bunları kesintisiz bir yaşam öyküsüne dönüştürmesini sağlayan yetenek olarak tanımlanıyor. Araştırmacılara göre bu hafıza biçimi, insanın benlik duygusunun oluşmasında da temel bir rol oynuyor.

Bu Davranışın Ortaya Çıkışında Çevresel Değişimler Etkili Olmuş Olabilir

Araştırmanın yanıt aradığı sorulardan biri de hatıra eşyası saklama davranışının neden özellikle bu dönemde ortaya çıkmış olabileceği. Prof. Ran Barkai, bu alışkanlığın gelişimini çevresel değişimlerle ilişkilendiriyor.

Barkai, büyük memelilerin, özellikle de fillerin ortadan kaybolmasının ilk insanları yeni avlanma stratejileri geliştirmeye yönelttiğini belirtiyor. Bu süreçte alageyik ve yabani sığır gibi hayvanların yaşadığı bölgeleri yakından tanımak, hayatta kalabilmek açısından önem kazandı.

Barkai’ye göre bu bölgelerden toplanan nesneler, ilk insanların gelecekte geçimlerini sağlayacakları alanlarla kişisel bir bağ kurmalarını kolaylaştırmış olabilir.

Hatıra Eşyaları İnsan Hafızasının Evrimine Katkı Sağlamış Olabilir

Araştırmacılar, sıra dışı bulunan her taşın mutlaka bir hatıra eşyası olarak saklandığını kanıtlamanın mümkün olmadığını vurguluyor. Bununla birlikte, ortaya koydukları yaklaşımın arkeolojik bulgularla desteklenen güçlü bir hipotez olduğuna dikkat çekiyorlar.

Arkeolojik kayıtlar, hatıra eşyası olarak yorumlanabilecek nesnelerin yaklaşık yarım milyon yıldır insan yaşamında yer aldığını gösteriyor. Bu durum, söz konusu davranışın yalnızca geçici bir meraktan ibaret olmayabileceğini, insan evrimi açısından önemli sonuçlar doğurmuş olabileceğini düşündürüyor.

Dr. Yoav Ram, araştırmanın önemini şu sözlerle açıklıyor:

“Erken dönem insanları, arazide buldukları renkli bir taşı ya da eski bir aleti mağaralarına taşıdıklarında, bu nesne önemli bir olayı veya karşılaşmayı yaşamları boyunca hatırlamalarına yardımcı olmuş olabilir. Bu açıdan hatıra eşyaları birer ‘harici hafıza cihazı’ işlevi görmüş ve insanlara özgü olan, kimliğimizin oluşumunda önemli rol oynayan otobiyografik hafıza mekanizmalarının evrimini desteklemiş olabilir.”