Osteogenezis Imperfekta (OI), bağ dokusunu etkileyen nadir bir hastalıktır ve kolayca kırılan veya kırılan son derece hassas kemiklerle (kırılgan kemikler) karakterize edilir. Kemiklerin anormal büyümesine sıklıkla kemik displazisi denir.
Haber Merkezi / OI ile ilişkili spesifik semptomlar ve fiziksel bulgular kişiden kişiye büyük ölçüde değişir. OI’nin şiddeti aynı ailedeki bireyler arasında bile büyük farklılıklar gösterir. OI hafif bir hastalık olabilir veya ciddi komplikasyonlara neden olabilir.
Klinik özelliklere ve ciddiyete dayalı olarak dört ana OI türü (kollajen türleri) tanımlanmıştır. Bu türler OI vakalarının yüzde 85-90’ını oluşturur ve COL1A1 veya COL1A2 genlerindeki mutasyonlardan (değişikliklerden) kaynaklanır . Bu genler insan vücudunda en çok bulunan kolajen olan tip 1 kolajeni kodlar.
Kemiklerde, tendonlarda ve bağlarda bulunur. OI tip I, bozukluğun en yaygın ve en hafif şeklidir. OI tip II, kollajen tiplerinin en şiddetlisidir. OI türleri V ila XXI (kollajen olmayan türler) ve sınıflandırılmamış türler, OI vakalarının kalan yüzde 10-15’ini oluşturur. Bu türlere, kolajenle etkileşime giren proteinleri kodlayan genlerdeki değişiklikler neden olur.
Tüm osteogenezis imperfekta tiplerinde semptomlar, aynı tipte ve aynı ailede bile, bir kişiden diğerine büyük farklılıklar gösterir. Etkilenen bazı bireylerde herhangi bir kemik kırığı görülmeyebilir veya yalnızca birkaç tane olabilir. Etkilenen diğer bireylerde birden fazla kırık yaşanır. Kırıkların başlangıç yaşı kişiden kişiye değişir.
OI kollajenle ilişkili bir hastalıktır ve bu nedenle dişlerin dizilişi ve bütünlüğü (dişlenme), akciğer fonksiyonu, kalp (kalp) fonksiyonu, kas gücü ve bağ esnekliği de etkilenebilir. Tarihsel olarak OI, klinik özelliklere ve ciddiyetine göre dört ana tipte sınıflandırılmıştır. Geçtiğimiz on yılda, hastalıklarının bir bileşeni olarak kırılgan kemiklere sahip bireylerde birçok yeni gen tanımlandı.
Sınıflandırma, bu yeni ve daha nadir OI türlerini içerecek şekilde tip I’den IV’e kadar genişletildi. Tip V’den XXI’ye kadar olan tipler, neden olan genetik mutasyona göre sınıflandırılır. Daha sık görülen OI türleri gibi, etkilenen bireylerin klinik özellikleri de bu nadir türler arasında farklılık göstermektedir.
Osteogenez Imperfecta tip I’den IV’e kadar olan tiplere COL1A1 veya COL1A2 genlerindeki mutasyonlar neden olur . Bu genler tip 1 kollajen üretimi için talimatlar taşır. Kolajen, cilt, tendonlar ve sklera dahil olmak üzere kemik ve bağ dokusunun ana proteinidir. Kollajen proteini, sarmal bir şekilde birbirine sarılan üç protein ipliğinden (iki alfa 1 iplikçik ve bir alfa 2 iplikçik) oluşur. Bu sarmal moleküller daha sonra yan yana toplanarak birbirine bağlanan karakteristik bantlar oluşturur. Bu yapı kolajene muazzam bir çekme mukavemeti kazandırır. Bir mutasyon meydana geldiğinde mutasyona uğramış genin ürettiği kolajen hatalı veya yetersiz olabilir.
Tip I’de gen mutasyonu normal bir kolajen proteini ile sonuçlanır, ancak normal miktarın yalnızca yarısı üretilir. Tip II’den IV’e kadar olan tipler, kolajen proteininin yapısını etkileyen mutasyonların sonucudur. Mutasyonun kesin yeri ve türü, ortaya çıkan hastalığın ciddiyetini belirler. Kolajen olmayan OI türleri (tip V-XXI), normal kollajen üretiminde önemli bir rol oynayan diğer proteinleri kodlayan genlerdeki mutasyonlardan kaynaklanır.
Osteogenez imperfektaya neden olan mutasyonların yüzde 80’inden fazlası otozomal dominant kalıtsaldır. Bu, etkilenen bireyin mutasyona uğramış genin yalnızca bir kopyasına sahip olduğu anlamına gelir. Mutasyona uğramış gen normal gene hakimdir, böylece etkilenen birey yalnızca anormal kolajen oluşturur (tip II-V’de olduğu gibi) veya normal kolajen miktarının yalnızca yarısını yapar (tip I’de olduğu gibi).
Otozomal dominant mutasyonlar ebeveynden çocuğa aktarılabilir. Bu otozomal dominant geçiş, her yıl yeni teşhis edilen OI vakalarının yaklaşık yüzde 60’ını oluşturur. Yıllık yeni vakaların yüzde 20-30’unda OI, etkilenen bireyde spontan otozomal dominant mutasyondan kaynaklanmaktadır. Bu yeni baskın mutasyon daha sonra gelecek nesillere aktarılabilir. Otozomal dominant bozukluğun etkilenen ebeveynden yavruya geçme riski her hamilelik için yüzde 50’dir ve risk erkekler ve kadınlar için aynıdır.
Daha nadir OI türleri (tip V ve bazı tip XVI hariç), yalnızca bir birey, her biri ebeveynden birer tane olmak üzere mutasyona uğramış genin iki kopyasına sahip olduğunda ortaya çıkan resesif türlerdir. Bir kişi hastalık için bir normal gen ve bir de mutasyona uğramış gen alırsa, kişi hastalığın taşıyıcısı olacaktır, ancak genellikle semptom göstermeyecektir.
Taşıyıcı olan iki ebeveynin her ikisinin de mutasyona uğramış geni geçirme ve dolayısıyla etkilenmiş bir çocuğa sahip olma riski her hamilelikte %25’tir. Anne-baba gibi taşıyıcı olan bir çocuğa sahip olma riski her gebelikte %50’dir. Çocuğun her iki ebeveynden de normal gen alma şansı %25’tir. Risk erkekler ve kadınlar için aynıdır.
Osteogenezis imperfekta tanısı, ayrıntılı hasta ve aile geçmişine ve karakteristik belirti ve semptomları tanımlamak için kapsamlı bir klinik değerlendirmeye dayanarak konur. OI’ye neden olan bilinen genetik mutasyonları tespit etmek için genetik test yapılır.
Bazı hastalarda OI tanısı doğumdan önce (doğum öncesi) ultrason, amniyosentez ve/veya koryon villus örneklemesi (CVS) gibi özel testlere dayanarak konur. Ultrason çalışmaları, orta ila şiddetli vakalarda uzun kemiklerin kırılması ve/veya eğilmesi gibi karakteristik bulguları ortaya çıkarabilir. Amniyosentez sırasında gelişmekte olan fetüsü çevreleyen sıvıdan bir örnek alınır ve incelenir. Koryon villus örneklemesi sırasında plasentanın bir kısmından bir doku örneği alınır. Bu sıvı veya doku örneği üzerinde yapılan genetik testler, OI’ye neden olan bir genetik mutasyonu ortaya çıkarabilir.
OI tedavisi, her bireyde belirgin olan spesifik semptomlara yöneliktir. Tedavi semptomları önlemeyi, bireysel hareketliliği sürdürmeyi, kemik ve kasları güçlendirmeyi amaçlamaktadır. Beslenmeye ve genel fiziksel ve psikolojik sağlığa dikkat etmek de çok önemlidir.
Egzersiz ve fizik tedavi programlarının kasları güçlendirmede, ağırlık taşıma kapasitesini artırmada ve kırılma eğilimini azaltmada faydalı olduğu kanıtlanmıştır. Suda hareket etmenin kırık olasılığını azalttığı için suda fizik tedavinin (hidroterapi) faydalı olduğu kanıtlanmıştır. OI’li bireyler güvenli ve uygun bir egzersiz programı belirlemek için doktorlarına ve fizyoterapistlerine danışmalıdır.
Bifosfonat tedavisi (pamidronat veya zolendronat ile intravenöz infüzyonlar), sık kırıkları, omurga kompresyon kırıkları, kemik ağrısı ve DEXA taramasıyla ölçülen kemik yoğunluğunda azalma olan OI’li çocukları tedavi etmek için yaygın olarak kullanılır. Bifosfonatlar, yeni kemik oluşurken mevcut kemiğin emilimini yavaşlatarak çalışır. Bu kemik kütlesinin ve gücünün artmasına olanak sağlar. Ancak yeni kemiği normal yapmaz.
OI’li yetişkinler oral veya intravenöz bifosfonatlarla tedavi edilebilir. Osteoporozu tedavi etmek için kullanılan diğer ilaçlar, OI’li yetişkin hastalarda kemik kütlesi kaybını önlemek için kullanılabilir. Denosumab’ın kemik emilimini azalttığı ve teriparatidin kemik gücünü arttırdığı gösterilmiştir. İlaç tedavisini başlatma veya değiştirme kararı birçok klinik faktöre bağlıdır ve deneyimli bir hekimin yönlendirmesi altında takip edilmelidir.
OI’li bazı kişileri tedavi etmek için üst ve alt ekstremitelerin uzun kemiklerine metal çubukların yerleştirildiği (çubuklama) bir cerrahi prosedür kullanılır. Kemikte ilerleyici şekil bozukluğunun olduğu veya kemiğin tekrar tekrar kırıldığı hastalarda bu ameliyat gerekli olabilir. Ön kolların çubuklanması tipik olarak deformitelerin işlevi önemli ölçüde bozduğu hastalar için ayrılmıştır. Ameliyatın zamanlaması, kullanılan çubuğun türü (genişletilebilir veya genişletilemez) ve sonrası bakım oldukça bireyseldir ve cerrah ile ebeveynler veya OI’li yetişkin arasında iyice tartışılmalıdır.
Şiddetli semptomatik hastalarda, kafatasının tabanı ile omurganın tepesi arasındaki baskıyı hafifletmeye yönelik cerrahi (baziler invajinasyon) gerekli olabilir. Dişlerdeki ve çenedeki anormallikleri düzeltmek için özel diş ve ortodontik prosedürler gerekli olabilir.
