İskender Paşa Camii; Bitlis’in Ahlat İlçesi yerleşim sınırları içerisinde yer almaktadır. Şehir içi ulaşım araçlarıyla ulaşım mümkündür.
Kitabesine göre H.992 (M.1584) tarihinde İskender Paşa tarafından, muhtemelen Mimar Sinan’a yaptırılmıştır.
Yavuz Sultan Selim zamanında inşa edilen camii, Kanuni Sultan Süleyman döneminde genişletilmiştir. Camii iç ve dış yapılışı itibariyle Osmanlı Mimarisinin tipik bir örneğini teşkil etmektedir.
Emir Bayındır Camii ve Kümbeti; Bitlis’in Ahlat İlçesi yerleşim sınırları içerisinde yer almaktadır. Şehir içi ulaşım araçlarıyla ulaşım mümkündür.
Bayındır kümbetinin kuzeyinde bulunan camii, kitabesine göre, H.882 (M. 1477) tarihinde Bayındır İbni Rüstem tarafından yapılmıştır.
Camiin yan duvarında beyaz bir taş üzerinde “Amel Baba Can” ismi okunur, ki bu ismin camiyi yapan ustaya ait olduğu anlaşılmaktadır.
Sade bir mimariye sahip caminin, Vakıflar Genel Müdürlüğünce onarımı yapılmış ve faaliyete girmiştir.
Bitlis Kalesi; Bitlis’in Merkez İlçesi, Zeydan Mahallesi, Nurullah Eren Caddesi üzerinde yer almaktadır. Şehir içi ulaşım araçlarıyla ulaşım mümkündür.
Şehrin adının aldığı Büyük İskender’in komutanlarından Badlis tarafından yaptırılmıştır. (MÖ.312). Bitlis suyunun kollarından iki derenin birleştiği yerde, yalçın bir kaya bloğu üzerindedir. Doğudan batıya doğru uzanmış müstahkem bir mevkiidir.
Çevresi 2800 m. (4000 adım) olan kale, 56 m. yüksekliğinde ve 7 m. genişliğinde olup, üstünde muhteşem bir han sarayı ile 300 ev, 1 han, 1 camii ve 1 minaresinin bulunduğu, yine surları pek sağlam olmayan kalenin kuzey tarafında aşağıya nehre bakan üç kat demir kapısı bulunan bir çarşı, bir bedesten ve bir kaç yüz evin bulunduğu kaydedilmektedir.
Çepeçevre 670 mazgalla tahkim edilmiştir. Bu açık mazgalların altında birer de kapalı mazgal delikleri vardır. Kaleye çıkılması zor ve sarp bir tepe üzerinde yapıldığından, çevresinde savunma hendeği yoktur. Kalede gözetleme kulelerinin, erzak ve cephane dolu mağaraların bulunduğu kaynaklarda belirtilmektedir.
Günümüzde sadece kale mevcut olup zaman zaman yapılan onarımlarla Muhteşem görünüşünü kaybetmemiştir. Kaleden ayrı olarak, Dideban tepesi üzerinde birde kule vardı. Bitlis’in dağlık mahallelerine hakim bir konumda bulunan bu kulenin sadece kalıntıları bulunmaktadır. Evvelce buranın, kaleye işaret veren bir gözetleme yeri olduğu tahmin edilmektedir.
Azizan Şehitliği; Bingöl’ün Karlıova İlçesi Sudurağı Köyü sınırları içerisinde yer almaktadır. Köy dolmuşları ile ulaşım mümkündür.
Azizan Şehitliği’nin 1916’da Ruslara karşı verilen muharebede şehit olan askerler anısına yapıldığı bilinmektedir.
1984 yılında Araştırmacı M. Beşir Aşan ve Suha Bulut tarafından incelenen anıt ile ilgili hazırlanan raporda şu bilgiler aktarılmıştır:
Karlıova ilçesine giderken yolun solunda yer almaktadır. Anıtın etrafları koruma duvarları ile çevrili olup, giriş kısmı kuzey yöndendir. Anıt 3 kademeli prizmatik bir kaidenin üzerinde yükselmektedir. Yüksekliği 4 metredir.
Abide kısmı dikdörtgen şeklinde olup, yukarıya doğru konik bir biçim almaktadır. Kesme taştan yapılmıştır. Üstünde de taş bir küre bulunmaktadır. Abidenin ön yüzünde bulunan levhada 1916 şehitlerine saygı ibaresi yer almaktadır.
49. Motorlu Piyade Tugay Komutanlığı sorumluluğunda olan anıt, 1982 ve 2000’li yıllarda onarımdan geçirilmiştir. Bingöl’deki tarihi yapılar içerisinde en iyi korunan yapılardan biridir.
Taş Mektep; Bingöl’ün Kiğı İlçesi yerleşim sınırları içerisinde yer almaktadır. İlçe merkezindeki yapıya ulaşım kolaydır. Merkezden yürüme mesafesindedir.
Ön cephesi düzgün kesmetaş, yan cepheler moloz taşlardan yapılmıştır. Kareye yakın formda olup, kitabesine göre 1911 yılında yapılmıştır.
Bingöl genelindeki Geç Osmanlı-Erken Cumhuriyet Döneminin ender mimari örneklerinden olan bina, bugün konut olarak kullanılmaktadır.
Mürsel Paşa Anıtı; Bingöl’ün Kiğı İlçesine bağlı Çukurca Köyü sınırları içerisinde yer almaktadır. Köy dolmuşları ile ulaşım mümkündür.
Anıt kitabesinden anlaşıldığına göre 1916 Rus Muharebeleri esnasında ölen şehitlerin anısına dikilmiştir. Anıtın takriben yüksekliği 4 metredir. Zemini beton sıvayla sıvanmıştır. Kaide kısmı dört çıkıntı halinde kademelidir. Ön ve arkasında ileriye doğru iki çıkıntı vardır. Öndeki çıkıntıda güzel bir hatla yazılmış yer yer dökülmüş on beş satırlık bir Osmanlıca yazı vardır.
Kitabenin üstünde etrafında iki defne dalı bulunan Ay-Yıldız motifi yer almaktadır. Üstünde taş küre bulunan dikdörtgen biçimli yekpare kesmetaştan ibaret olan abide kısmı anıtın kaidesi üzerine oturtulmuştur. Abide kısmın ön yüzünde kılıç ve tüfek motifleri çapraz şeklinde işlenmiştir. Arka kısımda beş satırlık Osmanlıca ile yazılmış anıt kitabesi vardır.
Şeref Meydanı Şehitlik Anıtı; Bingöl’ün Solhan İlçesi sınırları içerisinde yer almaktadır. Bingöl – Solhan devlet karayolunun 38. km’sindedir. Bingöl – Solhan arasında hizmet veren toplu taşıma araçları ile ulaşım mümkündür.
Yolun kuzeyinde yamaç üzerine kurulmuştur. Yolun kenarından merdivenlerle anıtın bulunduğu alana çıkılır. Alan takriben 50m x 50m ebadındadır. Alandan anıtın kaidesine dört basamaklı bir merdivenle çıkılır. Kaide kısmının önünde iki bayrak gönderi bulunmaktadır. Kaide kısmı betonla yapılmış olup, kenarlar demir korkuluklarla çevrilmiştir. Kaide kısmı takriben 5m x 5m ebadındadır.
Kaidenin ortasında dikdörtgen biçimli üzeri sütunlu anıt yer almaktadır. Anıtın takribi yüksekliği 6m olup, genişliği ise 1,5 m’dir. Anıt betonla yapılmış olup üzeri mermerle kaplanmıştır. Anıtın her iki tarafında da tanıtıcı levhalar konulmuştur. Batı yönündeki levhanın üzerinde 1916 Rus Muharebelerinin krokisi bulunmaktadır. Doğu yönündeki levha üzerinde ise şunlar yazılıdır : ‘
“1914 yılında yurdumuza taarruz eden Rus kuvvetleri şiddetli muharebelerden sonra Masala Deresi-Karabaş Deresi hattına kadar ilerlediler. Bu bölgeler başlangıçta milis kuvvetlerimiz ve müfrezelerimiz tarafından savruldu. Rusların 3 kolordu kadar kuvveti bu bölgeye yığmaları üzerine, biz de Çanakkale’de serbest kalan tümenlerimizi buraya kadar getirdik, 1916 yılının temmuzundan eylül ayına kadar büyük kuvvetler kıyasıya savaştılar. Bu muharebeler Oğnut Meydan Muharebesi olarak tarihe geçmiştir. Ruslar yiğit askerlerimiz sayesinde bu bölgeyi aşamadılar. Muharebeler sırasında 16. Kolordu Komutanı olan Atatürk de şimdi Şeref Meydanı olarak adlandırılan bu bölgede ağaçların arasına çadır kurarak muharebeleri idare ettiler.”
Geloşkan Kalesi; Bingöl’ün Karlıova İlçesi, Boncukgöze Köyü sınırları içerisinde yer almaktadır. Köy merkezine 600-700 metre mesafededir. Köy dolmuşları ile ulaşım mümkündür.
Geloşkan Tepe olarak bilinen tepenin kuzey, doğu ve batısında olmak üzere üç yanından mezarlık deresi geçmektedir. Güney alt yamacında mezarlık alanı (37670376 D-4344021 K) bulunmaktadır. Doğal bir tepe olan alanın üst kısımları düzeltilmiş ve bu düzeltilmiş alanda yerleşim kalıntıları gözlemlenmiştir.
Bol miktarda seramik ve obsidyen olduğu görülmüş olup devetüyü rengi, kızılımsı ve siyahımsı seramik parçaları ağırlıktadır. Tepenin hemen hemen her noktasında kaçak kazı izleri görülmektedir. Kaçak kazı çukurlarından izlenebildiği kadarı ile höyük benzeri bir katmanlaşma mevcut değildir.
Taş temelli yerleşim kalıntıları ve bu kalenin 1,5 km güneyinde tespit edilen Zuhurtepe Kale Kalıntısı ile malzeme olarak benzerlik göstermekle beraber sur duvarları benzeri bir kalıntı izine rastlanılmamıştır
Genç ve Kuba Kümbetleri; Bingöl’ün Genç İlçesi, Sürekli Köyü sınırları içerisinde yer almaktadırlar. İlçe merkezine 3 kilometre mesafededir.
Kümbetlerin olduğu bölgeye Sürekli Köyü dolmuşları ile ulaşım mümkündür.
Kuba Kümbeti, yolun sağındaki Ziyaret Tepe’de, Kral Kızı Kalesine giden yol üzerinde; Genç Kümbeti ise yolun solunda, tarlaların içindeki düz alanda yer almaktadır. Her iki kümbet de 15. yy’a Akkoyunlu Dönemine aittir.
Genç Kümbeti’nin giriş kısmı kesme düz taştan duvarları ise yığma moloz taştan inşaa edilmiştir. Kuma Kümbeti ise tamamen kesme düz taştan inşaa edilmiştir. Genç Kümbeti’nin durumu Kuba Kümbeti’ne oranla daha iyi durumdadır.
Zulümtepe, Bingöl’ün Merkez İlçesi sınırları içerisinde yer almaktadır. İl merkezine 26 km. mesafedeki bölgeye özel araçlarla ulaşım mümkündür.
Muş devlet karayolunun hemen güneyinde, batı ve güneyden dere yatağıyla çevrilmiş alçak bir tepedir. Tepe dıştan 87 x 44 m kadar boyutlarında dikdörtgen bir şekil vermektedir. Kuzeydoğu çevre duvarları üzerinde 7,50 m ve 7,80 m aralıklarla 2,80 x 0,70 m’lik destek çıkıntıları görülebilmektedir. Günümüzde sağlam durumunda kalabilmiş olan doğu yüz ise daha düzensiz olup bu kesimin ortaya yakın bölümünde kulemsi bir çıkıntıya yer verilmiştir.
Masif teknikte bina edilmiş olan çevre duvarları 3,20 m kalınlığındadır. Dış yüzeyleri daha iyi işçilikteki iri dikdörtgen bloklarla örülmüş olan çevre duvarının iç dolgusunda düzensiz kaba taşlar kullanılmıştır. Tesisin içindeki yapılara ait hiçbir duvar iyi görülmemekle birlikte doğudan batıya doğru yükselen üç terasın varlığı açıklıkla belli olmaktadır.
Dikdörtgen teraslı, köşeleri ve çevre duvarları destek çıkıntılı bu türde tesislerin Urartu’da pek çok benzeri vardır. Tasarıları bu türde olan tesislerin askeri karakol ya da yollarla ilişkili konaklama merkezleri olabilecekleri düşünülmektedir. Zulümtepe’nin de yol güvenliğini sağlayıcı askeri bir karakol ve konaklama merkezi olduğu kabul edilebilir.
Çevre duvarının mimari özellikleri ve tasarı yönünden Urartu Dönemi’ne bağladığımız bu tesiste görülen keramik parçaları İ.Ö. 8. ve 7. yüzyıllara aittir.Keramikler açık kiremit ve az olarak koyu deve tüyü renkte hamurludur. Hamurları orta derecede kum katkılı , hamurunun renginde astarlı orta derecede pişirilmiştir.
