Bayramaliler Kalesi; Afyonkarahisar’ın İhsaniye İlçesi’nin Döğer Kasabası ile Bayramaliller Köyü arasında yer almaktadır.
Bizans Dönemi’nde Leonto Kefal adlı bir yerleşim yeridir. Doğal bir tepe düzlüğüne yapılmış surlarla çevrili kaledir. Kalenin içinde çok sayıda yapılara ait temel kalıntıları, tepenin eteklerinde ise yer yer oyulmuş kaya yerleşim yerleri vardır.
Yüzbaşı Agâh Efendi Şehitliği; Afyonkarahisar’ın Merkez İlçesine bağlı Büyük Kalecik kasabası sınırları içerisinde yer almaktadır. Afyonkarahisar şehir merkezine 12 kilometre mesafededir.
Büyük Taarruz’un 2’nci günü, 27 Ağustos 1922’de kendilerinden çok güçlü olan 2 bin 500 kişilik düşman tümeni ile Başkomutanlık karargâhının bulunduğu Kocatepe’ye tek geçit yeri olan Kalecik ve Kurtkaya bölgesini almakla görevlendirilen 24 yaşındaki 12’nci Tümen 36’ncı Piyade Alayı 6’ncı Bölük Komutanı Bayburtlu Ziver Bey oğlu Yüzbaşı Agâh Efendi, komutasındaki 150 Mehmetçik ve Sinoplu Üsteğmen Feyzullah ile birlikte düşman kuvvetlerinin içerisine kadar dalmış ve düşmana ağır kayıplar verdirdikten sonra, Feyzullah Efendi ve 101 Mehmetçik ile birlikte kendisi de şehit düşmüştür.
Bu kahramanlar adına yapılan şehitlik, ilk olarak 26 Ağustos 1972 tarihinde Milli Savunma Bakanlığı tarafından inşa edilmiştir. Daha sonra, 1993 yılında Kültür Bakanlığı tarafından şehit kabirleri, bir anıt, tören alanı, geçiş yolları yapılmış, Ağâh ve Feyzullah Efendilerin mezarlarının üzeri Selçuklu Mimarisi tarzında kemerli bir kubbe ile kapatılarak, şehitliğe sahip olduğu manevi değere yaraşır bir görünüm kazandırılmıştır. Ayrıca yola bakan duvarının önüne çeşme yapılarak yoldan geçenlerin istifadelerine sunulmuştur.
Yıldırım Kemal Şehitliği; Afyonkarahisar’ın Sinanpaşa İlçesi Yıldırım Kemal Köyü sınırları içerisinde yer almaktadır.
İstasyon binası yakınında, önde kübik bir kaide üzerinde piramidal bir anıt ve arkada mezarın bulunduğu şehitlik, 27 Ağustos 1922’de bu mevkide şehit düşen 2’nci Süvari Tümeninden Asteğmen Yıldırım Kemal ile 26-27 Ağustos 1922 tarihlerinde şehit düşen 36 şehidin anısına 1966 yılında yapılmıştır.
Memeç Kaya Kilisesi; Afyonkarahisar’ın İhsaniye İlçesi, Döğer Kasabası sınırları içerisinde yer almaktadır.
Kasabanın 4 kilometre kadar güneydoğusunda Emre Gölü yolu üzerinde, tüf sarp kayalık yüzey ortasına oyulmuş kilisedir.
Kilisenin ön bölümünün dış duvarı yıkılmış ve açık olarak görülmektedir. Çevresine bitişik kaya odalarıyla birlikte 8-10’uncu yüzyıllar arasında yapılmış manastır yapısıdır.
Selimiye Kaya Mezarları; Afyonkarahisar’ın İscehisar İlçesi, Alanyurt Beldesi, Selimiye Mahallesi sınırları içerisinde yer almaktadır.
Dolmuşla Selimiye (Sarıçayır) köyüne ulaşım sağlanmaktadır.
Selimiye (Sarıçayır) Köyü’nün çevresinde bulunan kayalıklarda, Bizans Dönemi’nde yapılan kayaya oyma, aile ve tek mezar odaları, mezar tekneleri vardır. Yüzeyi kabartma ve bezemelerle süslenmiş, kimlere ait olduklarını belirten kırmızı boyayla yazılar yazılmıştır.
Alaeddin Camii; Konya’nın Selçuklu İlçesi, Hamidiye Mahallesi. Alaaddin Caddesi üzerinde yer almaktadır.
Yapımına Selçuklu Sultanı I. Rükneddin Mesud (1116-1156) zamanında başlanan cami, I. Alâeddin Keykubad zamanında tamamlanmıştır (1221).
Cami, İslam mimarisi yapı tarzında inşa edilmiş, üzeri ağaç ve toprakla örtülmüştür. Yapıda Roma ve Bizans devirlerine ait kırkın üzerinde mermer sütun bulunmaktadır.
Caminin abanoz ağacından kündekâri tekniği ile Ahlatlı Mengü Berti tarafından 1155 yılında yapılmış minberi, Anadolu Selçuklu ahşap işlemeciliğinin şaheserlerindendir.
Çinilerle süslü mihrabın önünde yine çini süslü maksure kubbesi mevcuttur. Taç kapısında yapı ustası olarak Muhammed Bin Havlan el-Dımışkî’nin adı yazılıdır.
Konya Alâeddin Camisine defnedilen kişiler;
I. Mesud, II. Kılıçarslan, I. Gıyâseddin Keyhüsrev, II. Rükneddin Süleyman, III. İzzeddin Kılıçarslan, I. Alâeddin Keykubad, II. Gıyâseddin Keyhüsrev, IV. Rükneddin Kılıçarslan ile III. Gıyâseddin Keyhüsrev’in mezarları bulunan türbe ile yanında I. İzzeddin Keykâvus adına yaptırılmış ve yarım kalmış ikinci bir türbe daha bulunmaktadır.
Ebheri Kümbeti; Afyonkarahisar’ın Çay İlçesi, Eber Kasabası’nda mezarlık içinde yer almaktadır.
Sekizgen bir gövde üzerinde yükselerek sekizgen bir külahla son bulur. Kümbetin alt kesimi moloz ve devşirme taş, üstü tuğla örgülüdür. Girişi doğudadır. Kapı söve taşları Bizans Dönemi yapı taşlarından olup, devşirme olarak kullanılmıştır.
Kapı boşluğu altında ölü gömme yeri olan kaideye geçişi sağlayan bir küçük kapı bulunur. Kaide içinde iki sandukanın olduğu söylenmektedir. Esirüddin Ebheri’nin asıl künyesi Esirüddin Ebheri Mufaddal bin Ömer el-Semerkandi’dir. Adından da anlaşılacağı gibi Esirüddin, Semerkant’lı bir aileye mensup olup, Türk’tür. Meşhur mantık kitabı İsagoci’nin yazarıdır ve Çay Taş Medrese’de müderristir.
Ulu Camii; Afyonkarahisar’ın Sandıklı İlçesi’nin yerleşim sınırları içerisinde Uzun Çarşı üzerinde yer almaktadır.
Önce mescit iken sonradan camiye dönüştürülmüştür. Cami, Bahattin Ömer Bin Alaaddin tarafından Mimar Ayder’e H.780 (M.1379) yılında yaptırılmıştır. Kare planlı, tek kubbeli, minareli bir yapıdır. Daha sonra son cemaat yeri eklenmiştir.
Kadınana Türbeleri; Afyonkarahisar’ın Merkez İlçesi, Kadınana Caddesi üzerinde yer almaktadırlar. Şehir içi ulaşım araçlarıyla ulaşım sağlanmaktadır.
Selçuklu Sultanı III. Alaaddin Keykubat’ın Afyon’a yerleşen ve Afyon halkı için hizmet eden Asiye, Melek Peyker ve Naime Gevher Hanım adlı üç kızına ait iki türbe vardır.
Bunlardan ilki Asiye Hatun için yapılmış, tek kubbeli kare planlı bir yapı olup, 1940’ta onarım görmüştür. Kemerli kapısı doğuya bakar. Türbede tek sanduka vardır. Kadınana Caddesi’ndeki bu türbede yatmakta olan Asiye Hatun, halk için çok sayıda mezar yaptırmıştır.
Mevlevi (Türbe) Camii yakınındaki kırma çatılı, kârgir yapılı türbe içinde yatan Melek Peyker, açıktan gelen şehir suyunun ark içinde gelmesi için; Naime Gevher ise şehir içindeki kanalizasyon ve köprülerin yapımı için, bilgilerini ve maddi güçlerini ortaya koymuşlardır.
Amorium Antik Kenti; Afyonkarahisar’ın Emirdağ İlçesi, Davulga Beldesi, Hisarköy Mahallesi sınırları içerisinde yer almaktadır. Özel araçlar ve turlarla ulaşım sağlanmaktadır.
Amorium Antik Kenti, M.Ö. 2000’li yıllardan itibaren Hitit, Phryg, Yunan, Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde kesintisiz yerleşim görmüş antik kenttir. Kent, Yukarı Şehir ve Aşağı Şehir olarak iki başlık altında değerlendirilmektedir.
Alandaki en erken yerleşimin merkezi Yukarı Şehir olarak adlandırılmış olan höyüğün bulunduğu bölgedir. Yukarı Şehir, höyüğün kenarlarında hala izleri görülebilen Bizans dönemi sur duvarlarıyla, Aşağı Şehir de bütün şehri kuşattığı takip edilebilen bir koruma (sur) duvarıyla çevrilidir. Sit alanında Klasik ve Hellenistik dönemlere ait arkeolojik kalıntılar olmamasına rağmen Amorium’un o dönemlerde Orta Anadolu tarihinde önemli bir rol oynamıştır.
Amorium’un, Roma Senatosu tarafından bölgede kendi parasını basma izni verilen ilk şehirler arasında oluşu, M.Ö.1’inci yüzyıl başlarında Doğu Phrygia’da önemli bir pozisyonda olduğunu göstermektedir. Amorium Geç Antik Dönem’de düzenli yapılan festival ve fuarlarıyla civar kasabalardan çok sayıda insanı çeken önemli bir ticaret şehri olmalıydı.
Geç Roma şehrinin önemli bir diğer özelliği de İmparator Zenon (M.S.474-491) dönemine tarihlenen sur duvarlarıdır. M.S.640 yılından itibaren Amorium Anadolu’da Bizans ordusunun askeri karargahı ve sonra da Anatolikon Thema’sının (eyalet) başkenti olmuştur. Bizans Dönemi’nde yaşanan Karanlık Çağ boyunca (M.S.7’nci yüzyılın ortasından 9’uncu yüzyılın ortasına kadar) Amorium Arap saldırılarına karşı Bizans topraklarının korunmasında güçlü bir kale görevi görmüştür.
M.S.838 yılında Harun Reşid’in oğlu Mutasım’ın (M.S.833-842) ordusu tarafından kuşatılan, M.S.931’de Tarsus Emir’i tarafından ateşe verilen kent, kazılardan elde edilen verilere göre M.S.10 ve 11.’inci yüzyıllarda askeri ve stratejik önemini yeniden kazanmıştır. M.S. 1116’da Amorium’un Selçukluların elinde olduğu bilinmektedir.
Amorium’da ilk çalışmalar, 1987 yılında Prof. Dr. R. Martin Harrison tarafından bir yüzey araştırması ile başlamıştır. Harrison, 1988’den 1992 yılına kadar kentin güneybatısındaki şehir surlarında, kentin güneyinde kalan ve Geç Roma- Erken Bizans Dönemi’ne tarihlenen ‘Büyük Bina’ olarak adlandırılmış alanda, Aşağı Şehir Bazilika’da ve Yukarı Şehir’de 14. yüzyıl sonu ve 19. yüzyıl sonuna tarihlenen ‘L’ açması olarak adlandırılmış alanda kazı çalışmaları gerçekleştirmiştir.
Amorium Kazıları Projesi 1993-2009 yılları arasında Dr. Chris Lightfoot tarafından devam ettirilmiştir. Dr. Lightfoot 1990 yılında Aşağı Şehir Kilise kompleksinde başlatılan çalışmalara devam etmiştir. Bu çalışmalarda kompleks içinde ana kilise, vaftizhane ve birçok mezar ortaya çıkarılmıştır.
Aşağı Şehir surlarında üçgen planlı kulenin batısında yer alan kapıda, 1996 yılında Aşağı Şehir Kilisesi’nin kuzeyinde, sit alanının yaklaşık olarak ortasında yer alan ve ‘Büyük Mekân’ olarak adlandırılan alanda çalışılmaya başlanmıştır. Bu alanda 2001 yılında MS. 6.-9. Yüzyıllar arasına tarihlenen bir Bizans Hamamı ve döşemesiz bir sokak ortaya çıkarılmıştır. Ayrıca bu alanın, kentin önemli bir şarap üretim merkezi olduğu anlaşılmıştır.
2013 yılında Amorium kazı çalışmaları T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı onayı ile Afyonkarahisar Müzesi Başkanlığı’nda ve Anadolu Üniversitesi’nden Doç. Dr. Zeliha Demirel Gökalp’in Bilimsel Danışmanlığında sürdürülmüştür. 2014 yılından itibaren kazı çalışmaları Doç. Dr. Zeliha Demirel Gökalp’in kazı başkanlığında devam etmektedir.
