İran, son yılların en kritik dönemecine yaklaşırken uluslararası kamuoyunda tek bir soru öne çıkıyor: İran İslam Cumhuriyeti mevcut yapısıyla varlığını sürdürebilecek mi?
Haber Merkezi / Yaklaşık yarım asırdır bölgesel siyasetin merkezinde yer alan İran, bugün yalnızca dış baskılarla değil, içeride biriken ekonomik, toplumsal ve siyasi sorunlarla da mücadele ediyor. İsrail ile yaşanan gerilimler, Batı yaptırımları, nükleer program etrafında şekillenen diplomatik krizler ve içeride giderek büyüyen toplumsal hoşnutsuzluk, Tahran yönetimini tarihinin en karmaşık denklemlerinden biriyle karşı karşıya bırakmış durumda.
Batılı düşünce kuruluşları, diplomatik çevreler ve bölge uzmanları, İran’ın geleceğini belirleyecek üç temel başlığa dikkat çekiyor: Liderlik değişimi, ekonomik sürdürülebilirlik ve bölgesel nüfuz stratejisinin geleceği.
Hamaney Sonrası İran: Rejimin En Büyük Bilinmezi
İran siyasetinde son yıllarda en çok tartışılan konu, 1989’dan bu yana ülkenin en üst otoritesi olan Ali Hamaney sonrasının nasıl şekilleneceği.
1979 Devrimi’nin ardından kurulan sistem, büyük ölçüde dini liderlik makamının otoritesi üzerine inşa edildi. Bu nedenle Hamaney’in görevden ayrılması ya da hayatını kaybetmesi halinde yaşanacak geçiş süreci yalnızca bir lider değişimi değil, aynı zamanda rejimin geleceğini belirleyecek tarihsel bir sınav olarak görülüyor.
Bir dönem olası halefler arasında gösterilen Ebrahim Raisi’nin helikopter kazasında yaşamını yitirmesi, halefiyet tartışmalarını yeniden alevlendirdi.
Uzmanlara göre öne çıkan ilk senaryo, dini liderliğin Hamaney ailesi çevresinde kalması. Özellikle Mojtaba Khamenei’nin son yıllarda artan etkisi dikkat çekiyor. Ancak böyle bir gelişme, İran Devrimi’nin monarşik yönetim anlayışına karşı ortaya çıkmış olması nedeniyle ciddi meşruiyet tartışmalarını beraberinde getirebilir.
İkinci senaryo ise çok daha güçlü bir İslam Devrim Muhafızları Ordusu etkisine işaret ediyor. Birçok gözlemciye göre yeni lider kim olursa olsun, Devrim Muhafızları’nın devlet yönetimindeki ağırlığı artmaya devam edecek ve İran giderek daha güvenlikçi bir yapıya dönüşecek.
Ekonomik Baskılar Rejimin En Zayıf Noktası
İran yönetimi son yıllarda dış politikada olduğu kadar ekonomik alanda da ciddi sorunlarla karşı karşıya.
Batı yaptırımları, enerji gelirlerindeki dalgalanmalar, yüksek enflasyon ve para birimindeki değer kaybı geniş halk kesimlerini doğrudan etkiliyor. Özellikle genç nüfus arasında işsizlik oranlarının yüksek seyretmesi ve alım gücünün düşmesi, toplumsal memnuniyetsizliği artırıyor.
Ekonomi uzmanları, İran’ın bugüne kadar Çin ve Rusya ile geliştirdiği ticari ilişkiler sayesinde tam bir ekonomik çöküşten kaçındığını belirtiyor. İran’ın son dönemde BRICS platformuna yönelmesi ve Asya merkezli ekonomik ağlarla entegrasyonunu artırması da bu stratejinin bir parçası olarak değerlendiriliyor.
Ancak birçok analist, mevcut ekonomik modelin uzun vadede sürdürülebilir olmadığı görüşünde birleşiyor.
Protestolar Sona Ermedi, Sadece Görünürlüğünü Kaybetti
2022 yılında başlayan ve “Kadın, Yaşam, Özgürlük” sloganıyla dünya gündemine oturan protestolar, İran toplumundaki dönüşüm taleplerinin sembolü haline geldi.
Her ne kadar güvenlik politikaları ve yoğun baskı mekanizmaları nedeniyle kitlesel gösteriler bugün daha sınırlı görünse de uzmanlar toplumsal rahatsızlığın ortadan kalkmadığını vurguluyor.
İran’da özellikle gençler, kadınlar ve kentli orta sınıflar arasında sistemin reforme edilmesine yönelik taleplerin devam ettiği belirtiliyor. Bu nedenle ekonomik veya siyasi bir kriz anında yeni protesto dalgalarının ortaya çıkması ihtimali yüksek görülüyor.
Nükleer Dosya Hâlâ Masada
İran’ın nükleer programı, ülkenin dış politika gündemindeki en kritik başlıklardan biri olmayı sürdürüyor.
Batılı ülkeler ile Tahran arasında zaman zaman dolaylı görüşmeler yürütülse de taraflar arasında kalıcı bir uzlaşma sağlanabilmiş değil.
Uluslararası uzmanlar, İran yönetiminin bir yandan nükleer kapasitesini stratejik bir koz olarak elinde tutmaya çalışırken diğer yandan yaptırımların hafifletilmesini sağlayacak diplomatik kanalları tamamen kapatmama politikası izlediğini değerlendiriyor.
Bu nedenle önümüzdeki dönemde sert söylemler ile kontrollü diplomasi arasında gidip gelen bir İran politikası görülmesi bekleniyor.
“Direniş Ekseni” Yeni Bir Testten Geçiyor
İran’ın son yirmi yılda bölgesel nüfuzunu artırmasında en önemli araçlardan biri, Lübnan, Irak, Yemen ve Suriye’deki müttefik yapılar oldu.
Ancak son dönemde yaşanan gelişmeler bu stratejinin sınırlarını ortaya koyuyor.
İsrail’in Hizbullah’a yönelik operasyonları, Gazze savaşı sonrası değişen dengeler ve bölgesel aktörlerin artan baskıları, Tahran’ın yıllardır inşa ettiği caydırıcılık mimarisini zorluyor.
Uzmanlar, İran’ın doğrudan bir bölgesel savaşa girmekten kaçınacağını ancak vekil güçler üzerinden etkisini korumaya çalışacağını öngörüyor. Bununla birlikte bu stratejinin geçmiş yıllardaki kadar etkili olup olmayacağı konusunda ciddi soru işaretleri bulunuyor.
İran’ın Geleceğini Kim Belirleyecek?
Uluslararası analizlerde ortaklaşan nokta, İran rejiminin kısa vadede çökmesinin beklenmediği yönünde.
Devlet kurumları, güvenlik aygıtı ve siyasi sistem hâlâ güçlü bir kontrol kapasitesine sahip. Ancak aynı analizler, İran’ın eski yöntemlerle yönetilmeye devam edilmesinin de giderek zorlaştığına dikkat çekiyor.
Bu nedenle önümüzdeki yıllarda İran’ın kaderini dış müdahalelerden çok iç dinamiklerin belirlemesi bekleniyor. Rejim içindeki güç mücadeleleri, liderlik geçiş süreci, ekonomik performans ve halkın sabır eşiği, Tahran’ın geleceğini şekillendirecek temel faktörler olacak.
Yeni İran Nasıl Bir İran Olacak?
Bugün için en olası senaryo, İran’ın ani bir rejim değişikliğinden ziyade kademeli bir dönüşüm sürecine girmesi olarak görülüyor. Bu dönüşümün daha demokratik bir yapıya mı yoksa daha merkeziyetçi ve güvenlik odaklı bir yönetime mi evrileceği ise belirsizliğini koruyor.
Ancak kesin olan bir gerçek var: Hamaney sonrası döneme yaklaşıldıkça İran yalnızca yeni bir lider seçmeyecek; aynı zamanda 1979 Devrimi sonrasında kurulan siyasi düzenin geleceğine de karar vermek zorunda kalacak.
Bu nedenle önümüzdeki birkaç yıl, yalnızca İran için değil, Orta Doğu’nun tamamı açısından belirleyici bir dönem olmaya aday görünüyor.
