Tarihi Darende Evleri; Malatya’nın Darende İlçesinin Heyiketeği ve Nadir mahalleleri ve Balaban Beldesi sınırları içerisinde yer almaktadırlar.
Taş temel üzerine kerpiçten yapılan bu evler içinde Balaban Evi, Hasan Sönmezler Evi, Kurtaran Evi, Mehmet Çiftçi Evi ve Paksoy Evi geleneksel mimariyi yansıtan en iyi örneklerdir.
Balaban Evi
Darende Davutlu Mahallesi’nde bulunan; arkasında küçük bir bahçesi olan ev, iki katlıdır. Evin alt katında iki adet kiler, kadı odası denen başoda ve iki küçük oda vardır. Tavanlar mertekli, duvarlar kireç sıvalı olup tabanlar tahta döşemedir. Kapalı bir eliböğründe ile üst kat desteklenmektedir.
Dış duvarlarda, iletişimi sağlamak amacıyla yapılmış olan taka adlı delikleri görmek mümkündür. Düz toprak dam olan evin çatısı, sonradan sac ile kaplanmıştır. Eve giriş, kuzey taraftaki sokaktan sağlanır. Dikey dikdörtgen eklindeki pencereler demir parmaklıdır. Evin yola bakan cephesinde bir çeşmesi bulunmaktadır. Bu ev, 2011 yılında Malatya Valiliği tarafından restore edilmiştir.
Hasan Sönmezler Evi
Darende ilçesi Heyiketiği Mahallesi’nde bulunan ev, Darende ev mimarisinin güzel örneklerindendir. Taş temel üzerine kerpiçten yapılmış olan eve kanatlı bir kapıdan girilir. Kapının sağında ve solunda iki şahniş (çıkma) yer alır.
Ara duvarları bağdadi; döşemeleri ahşap olup zemin ve birinci katta ocaklıklar mevcuttur. Arka cephede bahçeye açılan bir kapısı daha bulunmaktadır. Üzeri sac kırma çatı ile örtülüdür.
Kurtaran Evi
Darende ilçesi Heyiketiği Mahallesi’nde bulunan ev iki katlı olup taş temel üzerine kerpiçten yapılmıştır. Yuvalı Sokak tarafında bir şahniş; arka sokak yönünde avlu bulunur. Avluya açılan gi-rişte odunluk, kiler, sofa ve oda; birinci katta odalar ve sofa yer alır.
İç duvarlar bağdadi teknikle örülmüştür ve içten her iki kat arasında geçişler vardır. Damı toprak sıvalı olup üzeri eğilimli sac çatı ile örtülüdür. Yuvalı Sokak tarafındaki şahnişi ile sokak dokusuna katkısı olan; dışı itibarıyla geleneksel mimariyi yansıtan bir evdir.
Paksoy Evi
Darende ilçesi Nadir Mahallesi’nde bulunan ev iki katlıdır ve taş temel üzerine kerpiçten inşa edilmiştir. Zemin üstü katın kuzey ve doğu cephesinde birer şahniş çıkma yer alır. Zemin kat tabanı taş kaplama olup iç duvarların bir kısmı bağdadi teknikle örülmüştür.
Alt katta samanlık, taşlık, ahır gibi bölümler bulunur. Ahşap merdivenle çıkılan üst kattaki odalarda seki ve nişler yer alır. Sofaya açılan sekiz odası vardır. Tavanlar ahşap olup bina üzeri beşik çatılıdır. Ev, Darende Kaymakamlığı tarafından restore ettirilmiştir.
