Bilim insanlarına göre yapay zekâ ile yoğun ve sürekli etkileşim, insanların farkında olmadan düşünme, konuşma ve davranış biçimlerini makinelere uyarlamasına neden olabilir.
Haber Merkezi / Charlie Chaplin’in 1936 yapımı Modern Times filminde, montaj hattından ayrıldıktan sonra fabrikadaki mekanik hareketleri sürdürmeye devam eden işçi karakteri, makinelerin insan davranışları üzerindeki etkisini çarpıcı biçimde ortaya koyuyordu.
1960’lı yıllarda ortaya çıkan ve bugün TikTok ile K-pop kültüründe yeniden popülerlik kazanan robot dansları da insanların makineleri taklit etme eğiliminin eğlenceli örnekleri arasında yer alıyor.
Ancak İngiltere ve İskandinav ülkelerinden araştırmacıların yürüttüğü yeni bir çalışma, yapay zekâ ile kurulan ilişkinin çok daha derin bir dönüşüme yol açabileceğini öne sürüyor.
AI & Society dergisinde yayımlanan araştırmaya göre insanlar; sohbet robotları, dijital asistanlar ve hizmet robotlarıyla yoğun biçimde etkileşim kurduklarında, makinelerin kendilerini daha kolay anlaması için iletişim tarzlarını ve davranışlarını değiştirmeye başlayabiliyor.
Araştırmacılar bu olası dönüşümü “robot benzeri insanlık” (robot-like humanity) kavramıyla tanımlıyor.
“Risk, Botların İnsanlaşması Değil; İnsanların Mekanikleşmesi”
İngiltere’deki Birmingham İşletme Okulu’nda Pazarlama Profesörü ve çalışmanın eş yazarı İnci Toral-Manson, söz konusu dönüşümün bir anda gerçekleşmediğini vurguluyor.
Toral-Manson’a göre asıl risk, insanların robotları canlı varlıklar olarak görmesi ya da bir anda makineye dönüşmesi değil. Tehlike, insanların zaman içinde kendilerini yapay zekânın anlayabileceği ve işleyebileceği biçimlere göre yeniden düzenlemeye başlamasında yatıyor.
Günümüzde ABD başta olmak üzere dünyanın birçok ülkesinde yetişkinler ve gençler yapay zekâ araçlarını giderek daha fazla kullanıyor. Ancak araştırmacılara göre burada belirleyici olan yalnızca kullanım sıklığı değil, yapay zekâ ile kurulan etkileşimin niteliği.
Bir kişinin bir sohbet robotundan günde birkaç kez bilgi almak amacıyla yararlanması ile her gece gününün nasıl geçtiğini anlatması aynı etkileşim biçimini oluşturmuyor. Araştırmacılar, kimlik ve davranış üzerindeki olası değişimin özellikle yapay zekânın bir “araç” olmaktan çıkarılıp bir tür sosyal muhatap olarak kullanılmaya başlandığı durumlarda daha belirgin hâle gelebileceğini savunuyor.
Pürüzsüz İletişim Tuzağı: Yapay Zekâ Sizi Hiç Zorlamıyor
Araştırmacılar, insanlarla yapay zekâ arasındaki etkileşimdeki en önemli farklardan birinin “pürüz” olduğunu belirtiyor.
İnsan ilişkileri karmaşık ve çoğu zaman öngörülemez. İnsanlar birbirleriyle aynı fikirde olmayabilir, itiraz edebilir, eleştirebilir veya beklenmedik tepkiler verebilir. Bu tür karşılaşmalar, bireyin düşüncelerini yeniden değerlendirmesine ve kişiliğinin gelişmesine katkıda bulunabilir.
Yapay zekâ sistemleri ise çoğu zaman kullanıcının taleplerine uyum sağlamak, anlaşılır yanıtlar vermek ve etkileşimi sürdürmek üzere tasarlanıyor. Araştırmacılara göre sürekli onaylanma hissi ve çatışmadan uzak bu “pürüzsüz” iletişim, insanları zaman içinde daha öngörülebilir ve algoritmaların kolayca işleyebileceği iletişim kalıplarına yöneltebilir.
Çalışmada bu süreci hızlandırabilecek üç temel faktöre dikkat çekiliyor:
Daralan Seçenek Alanı: Algoritmalar geçmiş tercihlerden hareketle gelecekteki seçimleri tahmin ettikçe, kişinin karşısına çıkan seçenekler de giderek kişiselleşiyor. Bu durum, zamanla gerçek anlamda yeni seçimler yapma alanının daralmasına yol açabilir.
Yazarlık ve Üretim Sorumluluğunun Devri: E-postaların, özgeçmişlerin, flört profillerinin veya kişisel metinlerin giderek daha fazla yapay zekâ tarafından hazırlanması, bireyin iç dünyası ile dışarıya sunduğu dijital kimlik arasında bir mesafe oluşmasına neden olabilir.
Talep Üzerine Onaylanma: İnsan ilişkilerindeki karşılıklılık ve anlaşmazlıkların aksine, yapay zekâ ile kurulan bazı etkileşimlerde kullanıcı sürekli olarak onaylanabilir. Araştırmacılara göre bu durum, sosyal bir ilişki hissi yaratsa da gerçek bir karşılıklılık içermeyen bağların güçlenmesine neden olabilir.
İlk Değişimler Başladı: Konuşma ve Yazma Biçimimiz Dönüşüyor
Araştırmanın eş yazarı Toral-Manson, insanların yapay zekâ sistemleriyle etkileşime girerken iletişim biçimlerini şimdiden değiştirmeye başladığını belirtiyor.
Sesli asistanlarla iletişim kurarken daha kısa ve doğrudan cümleler kullanılması, iş başvurularında özgeçmişlerin insan kaynakları uzmanlarından ziyade otomatik tarama sistemlerinin (ATS) anlayacağı biçimde hazırlanması ve içerik üreticilerinin yapay zekâ tarafından üretilmiş metinlere benzememek için belirli kelime ve noktalama işaretlerinden kaçınması, bu dönüşümün örnekleri arasında gösteriliyor.
Araştırmacılar, özellikle sosyal olarak izole yaşayan, zor bir dönemden geçen veya dijital araçlarla yoğun biçimde etkileşim kuran kişilerin bu tür değişimlere karşı daha hassas olabileceğine dikkat çekiyor.
Günün her saatinde ulaşılabilen, yorulmayan, sıkılmayan ve kullanıcının söylediklerine sürekli yanıt veren bir dijital muhatap, insan ilişkilerinin yerine geçmese bile bazı kişiler için güçlü bir çekim alanı oluşturabiliyor.
Geleceğin Tehlikesi: “İndirgenmiş Kişilik”
Çalışma henüz büyük ölçüde teorik bir çerçeve ortaya koyuyor. Araştırmacılar ise bundan sonraki aşamada söz konusu iddiaları deneysel çalışmalarla test etmeyi hedefliyor.
Bu kapsamda yapay zekâ ile sürekli etkileşim hâlinde olan insanların zaman içinde konuşma, yazma ve düşünme biçimlerinin daha düzenli, daha net ve daha öngörülebilir hâle gelip gelmediği araştırılacak.
Bilim insanlarına göre yapay zekâ ve otomasyonun günlük yaşamın, hizmet sektörünün ve sosyal ilişkilerin merkezinde daha fazla yer alması, insan davranışlarının da bu sistemlerin çalışma biçimlerine göre şekillenmesi riskini beraberinde getiriyor.
Asıl endişe ise insanlara özgü karmaşıklık, çelişki, yaratıcılık ve öngörülemezliğin zamanla geri plana itilmesi.
Araştırmacılar, bu sürecin kontrolsüz biçimde ilerlemesi hâlinde toplumda daha “indirgenmiş” ve daha kolay tahmin edilebilen bir kişilik yapısının normalleşebileceği konusunda uyarıyor.
Kısacası, geleceğin asıl sorusu belki de makinelerin ne kadar insanlaşacağı değil; insanların, makinelerin anlayabileceği bir dünyaya ne ölçüde uyum sağlayacağı olacak.
