Enflasyon yalnızca para arzı ve kamu harcamalarıyla açıklanamayacak kadar kapsamlı bir ekonomik sorun. Üretim kapasitesi, tedarik zincirleri, şirketlerin fiyat belirleme gücü ve kaynakların kontrolü, fiyatların seyrinde belirleyici rol oynuyor.
Haber Merkezi / Enflasyon, yalnızca piyasadaki para miktarı veya kamu harcamalarıyla açıklanabilecek bir ekonomik olgu değil. Üretim kapasitesi, iş gücü, enerji kaynakları, tedarik zincirleri ve şirketlerin fiyat belirleme gücü, fiyatların nasıl şekillendiğini doğrudan etkiliyor.
Enflasyonla mücadele kapsamında alınan kararlar ise ekonomik kaynakların kimler tarafından kontrol edildiği ve fiyat artışlarının maliyetini hangi toplumsal kesimlerin üstlendiği sorularını gündeme getiriyor.
Oskar Brandt tarafından kaleme alınan ve ilk olarak Jacobin’de yayımlanan değerlendirme, enflasyonun arkasındaki ekonomik ve siyasi ilişkileri tarihsel örnekler üzerinden ele alıyor. Yazıda, enflasyonun yalnızca talep artışından kaynaklanmadığı, üretim darboğazları, enerji maliyetleri, piyasa yoğunlaşması ve şirketlerin kâr politikalarının da fiyatlar üzerinde belirleyici olduğu vurgulanıyor.
Pandemi ve Savaşlar Arz Sorunlarını Derinleştirdi
COVID-19 salgını ve Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin ardından dünya genelinde fiyatlar yükselmeye başladığında, bazı ekonomik çevreler enflasyonun sorumlusu olarak sosyal yardımları ve kamu harcamalarını gösterdi. Ancak birçok ekonomide üretim kapasitesi, 2008 küresel finans krizinin ardından uygulanan kemer sıkma politikaları, azalan kamu yatırımları ve zayıflayan talep nedeniyle zaten baskı altındaydı.
Kamu yatırımlarındaki gerileme sermaye birikimini ve üretim kapasitesini olumsuz etkilerken, kemer sıkma politikaları verimliliği ve uzun vadeli büyüme potansiyelini de sınırladı. ABD’de Donald Trump’ın ilk başkanlık döneminde uygulanan ticaret politikalarındaki değişiklikler ekonomik belirsizliği artırdı. 2017-2018 dönemindeki bu belirsizliğin yatırımları yüzde 1 ila 2 oranında azaltmış olabileceği değerlendiriliyor.
Pandemi sırasında otomobil üreticileri, talebin düşeceği beklentisiyle siparişlerini iptal ederek üretimi yavaşlattı. Ancak fabrikalar, tedarikçiler ve ulaşım ağları yeniden tam kapasiteye ulaşmadan talep toparlandı. Bu durum özellikle yarı iletken, otomotiv parçaları ve nakliye sektörlerinde ciddi darboğazlara yol açtı.
Cleveland Merkez Bankasının (Cleveland Fed) araştırmaları da fabrika kapanmaları, parça kıtlığı ve nakliye gecikmelerinin küresel tedarik zincirlerinde yarattığı sorunları ortaya koydu. Benzer şekilde 1973 petrol krizi, gerçek bir arz şokunun daha sonra uzun süreli kemer sıkma politikalarını savunmak için nasıl kullanılabileceğini gösteren tarihsel örneklerden biri oldu.
Biden Döneminde Sosyal Destekler ve Üretim Yatırımları
ABD’de Joe Biden yönetiminin uygulamaya koyduğu Amerikan Kurtarma Planı, özellikle düşük gelirli ailelere yönelik sosyal destekleri genişletti. Çocuklar için vergi indiriminin artırılmasıyla çocuk yoksulluğu 2020’de yüzde 9,7 seviyesindeyken 2021’de yüzde 5,2’ye geriledi. Ancak Kongrenin düzenlemenin süresini uzatmaması üzerine çocuk yoksulluğu 2022’de yeniden yüzde 12,4’e yükseldi.
Aynı dönemde düşük ücretli çalışanların reel ücretleri, 2019-2023 yılları arasında yüzde 13,2 arttı. Yeni yatırım yasalarının da etkisiyle reel imalat ve inşaat harcamaları Ocak 2021’den itibaren yüzde 85 yükselerek son 60 yılın en yüksek seviyesine ulaştı.
Bu gelişmeler düşük gelirli ailelere, çalışanlara ve sanayi sektörüne katkı sağladı. Bununla birlikte söz konusu kazanımların tamamını yalnızca Biden yönetiminin politikalarına bağlamak mümkün değil.
ABD’de enflasyon, Euro Bölgesi’ne kıyasla daha erken geriledi. Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) Haziran 2022’de yüzde 9,1 ile zirve yaptıktan sonra Haziran 2023’te yüzde 3’e düştü. Aynı dönemde Euro Bölgesi’nde enflasyon yüzde 5,5 seviyesinde gerçekleşti.
Küresel arz baskılarının hafiflemesi, enerji fiyatlarının gerilemesi ve ABD Merkez Bankasının (Fed) faiz oranlarını önemli ölçüde artırması bu düşüşte etkili oldu. Böylece ücret artışlarının ve kamu yatırımlarının enflasyondaki gerilemeyle aynı dönemde gerçekleşebileceği görüldü. Ancak sosyal desteklerin sona ermesi, düşük gelirli ailelerin elde ettiği kazanımların bir bölümünün kaybolmasına neden oldu.
Enflasyonun Belirleyicisi Üretim Kapasitesi
Enflasyonun temelinde yalnızca para miktarındaki artış değil, ekonominin ihtiyaç duyduğu mal ve hizmetleri üretme kapasitesi de bulunuyor. Bir çalışanın maaşına zam yapılması, kira ve temel ihtiyaçlarını karşılamasını kolaylaştırabilir. Ancak ücret artışı tek başına uygun fiyatlı konut, ilaç veya enerji arzını artırmaz.
Temel ihtiyaçların fiyatları gelirlerden daha hızlı yükseldiğinde, bütçesinde hareket alanı bulunmayan düşük gelirli kesimler ilk etkilenen gruplar oluyor. Bu nedenle enflasyonla mücadele politikaları, yalnızca fiyatların düşürülmesini değil, satın alma gücündeki kayıpların hangi kesimlere yüklendiğini ve şirketlerin fiyat belirleme gücünün nasıl denetlendiğini de ilgilendiriyor.
Kendi para birimini ihraç eden ve serbest dalgalanan kur sistemine sahip bir devlet, kamu harcamalarıyla ekonomiye para aktarırken vergiler aracılığıyla özel sektörden para çekebiliyor. Ancak para yaratma kapasitesi, hükümetlerin gerçek ekonomik kaynaklar üzerindeki sınırlamaları ortadan kaldırmıyor.
İş gücü, teknoloji, ham madde, enerji ve üretim altyapısı ekonomik faaliyetlerin temel sınırlarını oluşturuyor. İthalata bağımlılık, döviz cinsinden borçlanma ve kur baskısı da bu sınırlamaları daha belirgin hale getiriyor. Harcamalar mevcut üretim kapasitesini aştığında fiyatlar yükselebiliyor. Buna karşılık atıl iş gücüne ve kullanılmayan üretim kapasitesine sahip ekonomilerde kamu harcamaları, enflasyonist baskı oluşturmadan ekonomik büyümeyi destekleyebiliyor.
Bankalar kredi kullandırdıklarında kaydi para yaratıyor. Her kredi, bankacılık sistemi içerisinde karşılık gelen bir mevduat oluştururken borcun geri ödenmesiyle bu para yeniden ortadan kalkıyor. Ancak finansal sistemin yarattığı para, tek başına hemşire, doktor, elektrik, ilaç, konut veya vasıflı iş gücü üretmiyor.
Kamu harcamalarının ve ücretlerin yetersiz kaldığı dönemlerde özel sektör kredileri ekonomik büyümeyi geçici olarak destekleyebiliyor. Ancak hanehalkları ve şirketler borçlarını sürekli artırarak harcamalarını sürdüremiyor. Borçların geri ödenme hızı yeni kredi kullanımını aştığında bankacılık sistemi tarafından yaratılan para miktarı daralıyor. Kemer sıkma politikaları da talepteki gerilemeyi derinleştirerek ekonomik durgunluk riskini artırabiliyor.
Şirketlerin Piyasa Hakimiyeti Fiyatları Etkiliyor
Enflasyonun önemli nedenlerinden biri de büyük şirketlerin piyasadaki hakim konumlarını kullanarak fiyatları artırabilmesi. Rekabetin zayıf olduğu sektörlerde faaliyet gösteren şirketler, müşteri kaybetme endişesi yaşamadan fiyatlarını yükseltebiliyor.
On beş Avrupa ekonomisindeki sektörleri inceleyen bir araştırmaya göre, en büyük dört şirketin ortalama pazar payı 2000 yılında yüzde 26 iken 2019’da yüzde 32’ye çıktı. Aynı dönemde ortalama kâr marjları yaklaşık yüzde 7 arttı.
ABD imalat sektöründe gerçekleştirilen başka bir araştırmada ise şirket birleşmelerinin daha yüksek kâr marjlarıyla ilişkili olduğu, ancak fabrika verimliliğinde kayda değer bir artış sağlamadığı belirlendi.
Büyük şirketler yalnızca ürün fiyatları üzerinde değil, iş gücü piyasasında da belirleyici olabiliyor. Alıcı tekeli olarak tanımlanan monopson gücü sayesinde ücretleri ve işe alımları baskılayabiliyorlar. Fransız iş gücü piyasaları üzerine yapılan bir araştırmada, piyasa yoğunlaşmasındaki yüzde 10’luk artışın yeni işe alınan çalışanların ücretlerinde yaklaşık yüzde 0,9 düşüş ve işe alımlarda yüzde 12,4 azalmayla ilişkili olduğu ortaya kondu.
Bu veriler, ekonomik güç yoğunlaşmasının hem tüketicilerin ödediği fiyatları hem de çalışanların elde ettiği gelirleri etkileyebildiğini gösteriyor.
Arz Şokları Şirketlerin Fiyat Artışlarını Kolaylaştırıyor
COVID-19 salgını, küresel tedarik zincirlerinde ciddi aksamalara neden oldu. Karantina uygulamaları üretimi durdururken hanehalklarının tasarrufları arttı ve tüketim harcamaları hizmetlerden dayanıklı tüketim mallarına yöneldi.
2020 yılında otomobil talebinin düşmesi üzerine üreticiler yarı iletken siparişlerini azalttı. Çip üreticileri de mevcut kapasitelerini farklı sektörlerdeki müşterilere yönlendirdi. Otomobil talebi beklenenden hızlı toparlandığında ise üreticiler artan ihtiyacı karşılayamadı.
Bu süreçte ortaya çıkan kıtlık, piyasa hakimiyetine sahip şirketlerin fiyatlarını artırmasını kolaylaştırdı. Rakiplerin benzer maliyet artışlarıyla karşılaşması ve tüketicilerin fiyatların daha da yükseleceği beklentisine girmesi, açık bir kartel anlaşması bulunmasa bile zamların sektör geneline yayılmasına yol açabildi.
2022 yılında Euro Bölgesi’nde şirket kârları üretimden daha hızlı arttı ve fiyat artışlarında önemli bir paya sahip oldu. Gıda piyasalarında finansal spekülasyon ve stokçuluk da özellikle savaşların kıtlık beklentisini artırdığı dönemlerde fiyatların yükselmesine katkıda bulunabiliyor.
Pandeminin ilk döneminde üreticilerin uzun süreli durgunluk beklentisiyle yatırımlarını ve siparişlerini azaltması, daha sonra talep hızla toparlandığında üretim kapasitesinin yetersiz kalmasına neden oldu. Fabrikaların kapanması, vasıflı işçilerin sektörden ayrılması ve yatırımların ertelenmesi, arzın yeniden toparlanmasını zorlaştırdı.
Dolayısıyla mali genişleme politikaları, mevcut üretim darboğazlarının tek başına nedeni olarak gösterilemiyor. Ancak talebin hızla yükseldiği dönemlerde mevcut arz sorunlarının fiyatlar üzerindeki etkisini artırabiliyor.
Sanayiden Finans Sektörüne Geçiş
1960’lı yıllarda büyük sanayi şirketleri üretim kapasitelerini artırmalarına rağmen ürettikleri ürünlerin tamamını satmakta zorlanmaya başladı. Bazı şirketler bu soruna farklı sektörlerdeki işletmeleri satın alarak, üretim birimlerini elden çıkararak ve dış kaynak kullanımını artırarak yanıt verdi.
Bu süreç, sanayi üretiminden finansal faaliyetlere doğru bir yönelimi hızlandırdı. Finans piyasalarının sanayi yatırımları ve şirket kararları üzerindeki etkisi arttı.
Sonraki yıllarda özel sektör borçlanması, ücret artışları zayıf kalmasına rağmen tüketimi ve üretimi geçici olarak destekledi. Ancak borçlanmanın yavaşlamasıyla harcamalar ve satışlar da geriledi. Borç krizleri sırasında yatırımcılar, mali sıkıntı yaşayan hanelerin mülklerini ve şirketlerin varlıklarını düşük fiyatlarla satın alma imkânı elde etti.
Bu süreç, ekonomik krizlerin yalnızca üretim ve tüketim üzerinde değil, mülkiyet ilişkileri ve servet dağılımı üzerinde de etkili olduğunu ortaya koydu.
Borç Krizleri ve Kemer Sıkma Politikalarının Tarihsel Geçmişi
Borç krizleri, modern ekonomilerden çok daha önce de siyasi ve toplumsal mücadelelerin önemli bir parçasıydı. Antik Mezopotamya’da bazı hükümdarlar, kitlesel borçlanmayı ve toprak tekelleşmesini sınırlandırmak amacıyla belirli dönemlerde borçları sildi, borç nedeniyle köleleşen insanları özgürleştirdi ve mülklerini iade etti.
Antik Yunan’da Solon’un reformlarında da borç sorunu önemli bir siyasi tartışma konusu oldu. Roma Cumhuriyeti ise tekrarlayan kredi krizleri ve kamu arazileri üzerindeki mücadelelerle karşı karşıya kaldı. Borç ve toprak anlaşmazlıkları, Roma’nın siyasi yapısının dönüşümünde etkili olan unsurlar arasında yer aldı.
İki dünya savaşı, devletlerin gerektiğinde piyasaya doğrudan müdahale ederek üretimi ve kaynak dağılımını yönetebileceğini gösterdi. Birinci Dünya Savaşı sırasında ABD Savaş Sanayi Kurulu, üretim faaliyetlerini koordine ederek savaş ihtiyaçlarına yönelik kaynak tahsisini yönlendirdi.
Savaş sonrasında İngiltere ve İtalya’da kemer sıkma politikalarını savunan kesimler, denk bütçe ve sıkı para politikaları aracılığıyla ekonomik dengelerin yeniden kurulmasını istedi. Bu politikalar yüksek işsizlik ve ücret baskısı pahasına uygulandı.
İkinci Dünya Savaşı sırasında ABD yönetimi ise enflasyonu kontrol etmek ve üretimi savaş ihtiyaçlarına yönlendirmek amacıyla fiyat tavanları, karne uygulamaları, vergiler, ücret politikaları, kredi kontrolleri ve kaynak tahsisi gibi araçlardan yararlandı.
Tarihsel tahminlere göre, kapsamlı fiyat kontrolleri sayesinde genel fiyat seviyesi, bu önlemler uygulanmamış olsaydı ulaşacağı düzeyin yüzde 30’dan daha altında tutuldu. Kontroller kıtlığı tamamen ortadan kaldırmasa da kamu talebinin ve fiziksel kaynakların planlı biçimde yönetilmesine katkı sağladı.
Savaş yıllarında ABD üretim kapasitesini en yüksek düzeyde kullandığı dönemlerden birini yaşadı. İş gücü kıtlığı ve sendikaların güçlenmesi de çalışanların ücret pazarlığındaki konumunu iyileştirdi.
Kemer Sıkma Politikaları Siyasi Sonuçlar Doğuruyor
1980-2016 yılları arasında 16 OECD ülkesinde gerçekleştirilen 166 seçimi inceleyen bir araştırma, kemer sıkma politikalarının seçimlere katılımın azalması ve ana akım dışındaki siyasi partilere desteğin artmasıyla ilişkili olduğunu ortaya koydu.
Kamu harcamalarının azaltılması, çalışanların pazarlık gücünü ve kamu hizmetlerinin kapsamını zayıflatırken talep ve yatırımlar üzerinde de baskı oluşturabiliyor. Bu durum ekonomik sorunların yanı sıra toplumsal ve siyasi istikrarsızlık riskini de artırabiliyor.
ABD’de 1990’ların sonlarında bütçe fazlalarının dış ticaret açığıyla birleşmesi, özel sektörün rekor düzeyde açık vermesine yol açtı. Kamu borcunu azaltmaya çalışan Washington yönetimi döneminde hanehalklarının borçları gelirlerinden çok daha hızlı arttı.
Levy Ekonomi Enstitüsü araştırmacıları, özel sektör açıklarını daha sonra 2008 küresel finans krizinin temel nedenleri arasında değerlendirdi. COVID-19 sonrasında yaşanan enflasyon ise arz darboğazları, tüketim talebinin mallara yönelmesi ve enerji şokları gibi farklı etkenlerin birleşiminden kaynaklandı.
1973 Petrol Krizi: Ekonomik Şokun Siyasi Sonuçları
1973 petrol krizinden önce de ABD’de enflasyon yükseliyordu. Vietnam Savaşı’nın genişletilmesi, iş gücü, yakıt ve ham madde gibi kaynakların sivil üretimden askeri faaliyetlere yönlendirilmesine neden olmuştu.
1971 yılında ABD Başkanı Richard Nixon, doların altına dönüştürülebilirliğini sona erdirdi. Dolar, altın karşılığı bulunmamasına rağmen dünyanın temel rezerv para birimi olmayı sürdürdü. Ancak itibari para sistemine geçilmesi, ekonomilerin gerçek kaynaklara ilişkin sınırlamalarını ortadan kaldırmadı. Petrol, iş gücü, ham madde ve üretim kapasitesi ekonomik faaliyetlerin sınırlarını belirlemeye devam etti.
Yom Kippur Savaşı sırasında Arap petrol üreticisi ülkelerin ambargo uygulayarak üretimi azaltması, küresel enerji piyasalarında büyük bir şoka yol açtı. Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü (OPEC) de bu dönemde fiyatları yükseltti.
ABD’nin müttefiki olan İran Şahı, ülkesinin askeri yapılanmasını finanse etmek amacıyla daha yüksek petrol gelirleri talep ediyordu. Richard Nixon yönetimi de Şah’a istediği silahları satma sözü vermişti. Dönemin tanıklıklarına göre Washington, 1971 yılından itibaren Orta Doğu’daki petrol üreticilerinin fiyat artışlarına destek veren bir yaklaşım sergiledi.
Ancak kriz patlak verdiğinde ABD yönetimi Arap ambargosuna karşı çıktı ve OPEC’in önerdiği yüzde 100’lük fiyat artışını engellemeye çalıştı.
ABD’nin krizi tek başına yarattığını söylemek mümkün olmasa da yönetimin stratejik müttefiklerine yönelik politikaları yüksek petrol fiyatlarının oluşmasında etkili oldu. Petrol şirketleri, bankalar ve silah üreticileri artan nakit akışından yararlanırken işçiler ve hanehalkları yüksek fiyatların maliyetini üstlendi.
Petrol krizinin ardından siyasi karar alıcılar, kamu harcamalarının enflasyona neden olduğunu kanıtlayan yeterli bir veri bulunmamasına rağmen yaşanan gelişmeleri refah devletini ve tam istihdam politikalarını geriletmek için gerekçe olarak kullandı.
Yüksek işsizlik, ücretlerin baskılanması ve kamu harcamalarının azaltılmasına dayanan politikalar, petrol şokunun kaçınılmaz sonucu değildi. Bunlar, kriz sonrasında alınan siyasi kararların ürünüydü.
Naomi Klein, Şok Doktrini adlı eserinde, Milton Friedman’ın ekonomik krizlerin köklü dönüşümlerin önünü açabileceği yönündeki yaklaşımını ele alıyor. Klein, Şili’den Sovyetler Birliği sonrası Rusya’ya, Irak’ın işgalinden Katrina Kasırgası’na kadar farklı örnekler üzerinden krizlerin özelleştirmeleri hızlandırmak ve şirketlerin ekonomik denetimini genişletmek için nasıl kullanılabildiğini inceliyor.
İsveç’te Bütçe Açığına Rağmen Düşük Enflasyon
Enflasyonun kemer sıkma politikalarına gerekçe gösterilmesi ile fiyat artışlarının gerçek nedenlerine odaklanılması arasındaki fark, İsveç’in ekonomik politikalarında da görülüyor.
Orta Doğu’daki savaşın Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleştirilen sevkiyatları aksatması, İsveç’te akaryakıt fiyatlarının yüzde 25 artmasına neden oldu. Buna rağmen Eurostat’ın kasım ayı verilerine göre İsveç’te enflasyon yüzde 0,6 seviyesinde gerçekleşirken Euro Bölgesi’nde yüzde 4’e ulaştı.
İsveç Merkez Bankasının (Riksbank) temel enflasyon göstergesine göre fiyat artışları ağustos ayında yüzde 0,7 iken eylülde yüzde 1,5’e yükseldi, ekimde ise yüzde 1,1’e geriledi. Enerji fiyatları hariç tutulduğunda ekim ayı enflasyonu yalnızca yüzde 0,1 olarak kaydedildi.
İsveç hükümetinin bütçe açığını artıran bazı uygulamaları, aynı zamanda tüketici fiyatlarının düşmesine katkıda bulundu. Kasım ayında açıklanan bütçede 2026 yılı için 158 milyar İsveç kronu, yani gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYİH) yüzde 2,3’ü oranında bütçe açığı öngörüldü.
Hükümetin nisan ayında gıda ürünlerindeki katma değer vergisini (KDV) yarıya indirmesinin ardından gıda fiyatları aynı ay yüzde 5,5 geriledi. Resmî incelemeler, perakendecilerin vergi indirimini büyük ölçüde tüketici fiyatlarına yansıttığını ortaya koydu.
Hükümet ayrıca temmuz-aralık döneminde aylık toplu taşıma biletlerini yarı fiyatına sübvanse etti. Riksbank’ın tahminlerine göre, bu geçici önlemlerin fiyatlar üzerindeki doğrudan etkisi bulunmasaydı eylül ayı enflasyonu gerçekleşen seviyenin iki katına çıkarak yüzde 3’e ulaşacaktı.
Düşük enflasyon döneminde İsveç ekonomisindeki büyüme de devam etti. Reel GSYİH yüzde 1,6 artarken Avrupa Komisyonu, 2026 yılı büyüme tahminini yüzde 2,8’e yükseltti. Hanehalkı tüketimi, yatırımlar ve net ihracat büyümeyi destekleyen başlıca unsurlar oldu.
Bununla birlikte iş gücü piyasasındaki toparlanma daha yavaş gerçekleşti. İstihdam artmasına rağmen üçüncü çeyrekte mevsim etkilerinden arındırılmış işsizlik oranı yüzde 8,7 seviyesinde kaldı.
İsveç hükümeti, 300 günden uzun süredir iş bulma programlarında yer alan kişilere sağlanan mali desteği de kesti. Hükümet bu uygulamayla söz konusu kişilerin yeniden istihdama katılmasını hızlandırmayı hedefliyor. Ancak mali desteğin azaltılması, dar gelirli hanehalklarının harcamalarını kısmasına ve yerel işletmelerin satış kaybı yaşamasına neden olabilir. Çalışanların niteliklerinin altında işlerde çalışmak zorunda kalması da genel verimliliği olumsuz etkileyebilir.
Riksbank, ekonomik toparlanmanın güçlenmesi ve artan enerji ile ithalat maliyetlerinin fiyatlara yansıması sonucunda enflasyonun 2027 yılında yüzde 2’yi aşmasını bekliyor. Gıda ürünlerindeki KDV oranının 2028’de yeniden yüzde 12’ye çıkarılmasının da fiyatlar üzerinde etkili olması bekleniyor. Hükümetin 2028 yılı enflasyon tahmini ise yüzde 2,8 seviyesinde bulunuyor.
Hürmüz Boğazı’nda yaşanabilecek yeni aksamalar, Ukrayna’daki savaş ve yeni ticaret engelleri de maliyetleri artırabilecek unsurlar arasında gösteriliyor.
Enflasyon Mücadelesinde Kaynakların Kontrolü Belirleyici
İsveç örneği, bütçe açığının tek başına enflasyonun yönünü belirlemediğini ortaya koyuyor. Kendi para birimini ihraç edebilen bir devletin harcama kapasitesi bulunsa da bu parayla satın alınabilecek mal ve hizmetlerin miktarı ülkedeki yakıt, iş gücü, teknoloji ve üretim altyapısına bağlı.
Yüksek faiz oranları tüketimi, yatırımları ve işe alımları yavaşlatabilir. Ancak faiz artışları, Hürmüz Boğazı’ndan geçen petrol tankerlerinin sayısını artırmadığı gibi enerji arzındaki fiziksel sorunları da doğrudan çözmüyor.
Ucuz toplu taşıma biletleri kısa vadede hanehalklarının bütçesine katkı sağlarken gelişmiş toplu taşıma altyapısına yapılacak yatırımlar, uzun vadede ithal yakıta bağımlılığı azaltabiliyor. Benzer şekilde sanayi yatırımları, enerji altyapısının güçlendirilmesi ve yerli üretim kapasitesinin geliştirilmesi, arz kaynaklı enflasyonla mücadelede önemli araçlar arasında yer alıyor.
Ekonomik kaynakların sınırlı olduğu gerçeği, para politikalarının tek başına yeterli olmayacağını gösteriyor. Ancak fiyat artışları yalnızca kaynak kıtlığından da kaynaklanmıyor. Piyasa hakimiyetine sahip şirketler, fiziksel kaynaklar tükenmeden önce fiyatlarını artırabiliyor ve yüksek kâr marjları elde edebiliyor.
Bu nedenle enflasyonla mücadelede yalnızca kamu harcamalarını azaltmaya ve faizleri yükseltmeye odaklanmak, sorunun bütününü açıklamıyor. Üretim kapasitesinin artırılması, tedarik zincirlerinin güçlendirilmesi, enerji bağımlılığının azaltılması ve piyasa yoğunlaşmasının denetlenmesi de önem taşıyor.
Oskar Brandt’ın Jacobin’de yayımlanan değerlendirmesinin temel vurgusu da bu noktada öne çıkıyor: Enflasyon, gerçek kaynaklar üzerindeki baskıyı yansıtan ekonomik bir sorun olmasının yanı sıra bu kaynakları kimin kontrol ettiği ve fiyat artışlarının ekonomik yükünü hangi kesimlerin taşıdığıyla ilgili bir güç mücadelesi niteliği taşıyor.





























