ABD ile İran arasındaki savaşın küresel yakıt arzında yarattığı kriz, ülkeleri biyoyakıt üretimini artırmaya yöneltti. Ancak tarım arazilerinin genişletilmesi, gıda güvenliğinin tehlikeye girmesi ve iklim değişikliğinin üretimi olumsuz etkilemesi, bu stratejinin yeni bir enerji krizine dönüşebileceği uyarılarını beraberinde getirdi.
Haber Merkezi / ABD ile İran arasındaki savaşın küresel yakıt arzında yarattığı aksaklıklar, ülkeleri alternatif enerji kaynaklarına yönelmeye zorladı. Krizden en fazla etkilenen Asya ülkeleri ve gelişmekte olan ekonomiler, yakıt tedarikindeki açığı kapatmak için acil önlemler almaya başladı. Tayland yakıtı karneye bağlarken Filipinler ulusal enerji acil durumu ilan etti. Japonya ise benzin fiyatlarını kontrol altında tutmak amacıyla 5 milyar dolarlık acil durum sübvansiyonunu devreye soktu.
İlk aşamada fiyat şoklarının daha ağır sonuçlar doğurmasını önlemek amacıyla Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) ve müttefikleri stratejik petrol rezervlerinin üçte birinden fazlasını kullandı. Ancak çatışmanın ve tedarik zincirindeki aksaklıkların kısa sürede sona ereceği beklentisi gerçekleşmedi. Husilerin Kızıldeniz’deki sevkiyat rotalarını daraltması ve Ukrayna’nın Rus rafinerilerine yönelik saldırılarının petrol arzını daha da kısıtlaması, enerji krizini derinleştirdi.
ABD dizel ihracatını yasaklamayı değerlendirirken Fransa acil yakıt sübvansiyonlarını uygulamaya koydu. Enerji arzındaki belirsizlikler, ülkelerin yenilenebilir enerji yatırımlarını hızlandırmasına da neden oldu. Ancak özellikle ağır yük taşımacılığı gibi alanlarda sıvı yakıtların elektrikli alternatiflerle değiştirilmesinin teknik ve ekonomik güçlükleri, biyoyakıtları kısa vadeli çözüm seçeneklerinden biri haline getirdi.
Biyoyakıt Üretiminde Büyük Artış Hedefi
Brezilya, Hindistan, Endonezya ve ABD başta olmak üzere birçok ülke, yerli kaynaklardan elde edilen biyoyakıtların üretimini artırmak için harekete geçti. Mevcut araçlarda doğrudan kullanılabilmesi ve üretiminin görece kısa sürede artırılabilmesi, biyoyakıtları enerji arzındaki açığı kapatmak için cazip hale getiriyor.
Chatham House’un yayımladığı “Körfez Enerji Arz Şokuna Yanıt Olarak Biyoyakıtlarla İlgili Sorun” başlıklı rapora göre, küresel biyoyakıt üretiminin 2030 yılında 2025’e kıyasla yüzde 68 artması bekleniyor. Hükümetler biyoyakıt karıştırma zorunluluklarını artırırken üretim kapasitelerini de genişletiyor. Belirlenen hedeflere ulaşmak için yaklaşık 36 milyon hektar ek tarım arazisine ihtiyaç duyulacağı tahmin ediliyor. Bu alan, Almanya’nın yüzölçümüne yakın bir büyüklüğe karşılık geliyor.
Ancak üretim kapasitesinin genişletilmesi, çevresel tahribat ve gıda güvenliği açısından önemli riskler barındırıyor. Endonezya’da palmiye yağı üretimi ormansızlaşmanın başlıca nedenleri arasında yer alırken Brezilya’da soya üretiminin Amazon yağmur ormanlarına doğru genişlemesi ekosistemleri tehdit ediyor. Bu genişlemenin yılda 200 ila 500 kilometrekarelik doğal alanı yok ettiği belirtiliyor.
Plantasyon faaliyetlerinin sona ermesi de çevresel tahribatı ortadan kaldırmaya yetmiyor. Pestisit kullanımı, insan faaliyetleri ve palmiye yağı üretimiyle bağlantılı yaban domuzu popülasyonundaki artış, ekosistemlerin kendini yenilemesini güçleştiriyor. Chatham House raporunda, yakıt açığını kapatmak amacıyla üretimde geçici olarak yapılacak artışların bile geri dönüşü olmayan çevresel sonuçlar doğurabileceğine dikkat çekiliyor.
Gıda Güvenliği Tehlikeye Girebilir
Biyoyakıt üretiminde kullanılan soya, palmiye yağı ve pirinç gibi ürünlerin aynı zamanda temel gıda maddeleri olması, enerji üretimiyle gıda tedariki arasında rekabet yaratıyor. Üretim kapasitesinin artırılmasıyla birlikte gıda zincirinde kullanılan tarım ürünlerinin biyoyakıt rafinerilerine yönlendirilmesi bekleniyor.
Gübre kıtlığının ve süper El Niño hava olayının küresel tarımı olumsuz etkilediği bir dönemde bu durum, gıda arzındaki sorunları ve fiyat artışlarını daha da derinleştirebilir. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde geçici enerji önlemlerinin kalıcı politikalara dönüşmesi, biyoyakıta bağımlılığın uzun vadede artmasına neden olabilir.
Biyoyakıt teşvikleri ve yakıt sübvansiyonlarının geri çekilmesinin siyasi ve ekonomik açıdan güç olması da bu dönüşümü kalıcı hale getirebilir. Ayrıca biyoyakıt üretimine ayrılan kamu kaynakları, uzun vadede ulaşımın elektrifikasyonu için yapılabilecek yatırımları sınırlayabilir.
Jeopolitik Risklerin Yerini İklim Riski Alıyor
Biyoyakıtların enerji güvenliği açısından taşıdığı bir diğer önemli risk ise iklim değişikliğine karşı hassas olmaları. Tarımsal üretime dayalı bu yakıtların arzı, kuraklık, orman yangınları ve aşırı hava olaylarından doğrudan etkileniyor.
Palmiye yağı üretimi yapılan bölgelerdeki orman yangınları, üretim kayıplarının yanı sıra yoğun duman nedeniyle işçilerin bölgeyi terk etmesine ve bitkilerin gelişiminin yavaşlamasına yol açıyor. Mevcut süper El Niño olayının da tarımsal üretimde ciddi aksaklıklara neden olması bekleniyor. Bu kapsamda Endonezya’nın ham palmiye yağı üretiminin 2025 seviyesine göre 2 milyon ton azalacağı öngörülüyor.
Chatham House raporunun başyazarı Patrick Schröder, iklim değişikliğine karşı hassas tarım ürünlerine dayalı bir enerji güvenliği stratejisinin dayanıklı olamayacağını belirtiyor. Schröder’e göre fosil yakıt arzındaki sorunları biyoyakıt üretimini artırarak çözmeye çalışmak, enerji tedarikini bu kez hava koşullarına daha bağımlı hale getiriyor.
Aşırı hava olaylarının biyoyakıt hammaddelerinde eş zamanlı üretim kayıplarına neden olması, küresel yakıt arzında yeni bir şok yaratabilir. Özellikle enerji ihtiyacının önemli bölümünü biyoyakıtlardan karşılayan ülkeler bu gelişmelerden daha ağır etkilenebilir. Tarımsal üretimdeki düşüşün gıda arzını da tehdit etmesi, enerji ve gıda piyasalarında birbirini besleyen yeni sorunlara yol açabilir.
Enerji ve Gıda Maliyetleri Toplumsal Gerilimi Artırabilir
Biyoyakıt üretimindeki olası düşüş, yalnızca enerji sektörünü değil, gıda piyasalarını da etkileyebilir. Yakıt üretiminde kullanılan tarım ürünlerinin rafinerilere yönlendirilmesi, gıda arzını daraltırken ulaşım ve üretim maliyetlerini de yükseltebilir.
Bu gelişmelerin toplumsal sonuçları da bulunuyor. Yakıt ve gıda fiyatlarındaki artışlar, ekonomik sıkıntıların derinleştiği ülkelerde protestolara zemin hazırlayabiliyor. Suriye, Guatemala, Kenya ve Portekiz’de yakıt fiyatlarına yönelik protestoların yaşandığı belirtilirken artan maliyetlerin mevcut toplumsal gerilimleri daha da büyütebileceği değerlendiriliyor.
Suriye’de geçmişte kuraklığın gıda fiyatları üzerindeki etkisi, ülkedeki ayaklanmaların ve sonrasında yaşanan iç savaşın önemli tetikleyicilerinden biri olmuştu. Benzer biçimde, enerji ve gıda güvenliği arasındaki dengenin bozulması hükümetleri yeni ekonomik ve siyasi krizlerle karşı karşıya bırakabilir. 2022 enerji krizinin ardından Sri Lanka’da yaşanan ekonomik çöküş ve siyasi gelişmeler de bu riskin örnekleri arasında gösteriliyor.
Biyoyakıt üretimini etkileyen tarımsal şoklar, üretim sürecinin kendisini de aksatabilir. Çünkü tarım ürünlerinin hasadı ve taşınmasında kullanılan dizel yakıtlar da yüksek oranda biyoyakıt içerebiliyor. Böylece biyoyakıt üretimi, kendi hammaddesinin üretim ve nakliye süreçlerine bağımlı hale gelerek bir kısır döngü oluşturabiliyor.
Enerji güvenliği ile gıda güvenliği arasında tercih yapmak zorunda kalabilecek hükümetler, çözümü güç bir ikilemle karşılaşabilir. Üretim kayıplarının maliyetleri artırması, ekonomik faaliyetleri yavaşlatması ve toplumsal hoşnutsuzluğu büyütmesi ihtimal dahilinde bulunuyor.
Körfez enerji krizinin ardından biyoyakıt üretimini artırmak kısa vadede uygulanabilir bir çözüm olarak görülse de iklim değişikliği, tarımsal üretim ve gıda arzı üzerindeki etkiler bu stratejinin uzun vadeli risklerini ortaya koyuyor. Patrick Schröder’in değerlendirmesine göre fosil yakıt arzındaki kısıtlamalara karşı biyoyakıt kullanımını genişletmek, bir enerji güvensizliğinin yerini başka bir enerji güvensizliğinin almasına neden olabilir.
Ben Shread-Hewitt tarafından kaleme alınan ve ilk olarak The Geopolitical Climate’da yayımlanan değerlendirmede de biyoyakıtların enerji krizine karşı çözüm olarak öne çıkarılmasının, yeni çevresel, ekonomik ve toplumsal kırılganlıklar yaratabileceği vurgulanıyor.





























