Küresel jeopolitikteki güç dengeleri, yalnızca diplomatik ilişkiler ve devletler arasındaki askeri rekabet üzerinden değil, kapitalist dünya sisteminin çelişkileri, sermaye birikimi mücadelesi ve milyonlarca insanın yerinden edildiği sınır hatları üzerinden de şekillenmektedir.
Haber Merkezi / Marksist emperyalizm kuramı açısından ABD’nin dış politikası, yalnızca ulusal güvenlik veya demokrasi söylemleriyle açıklanabilecek bir olgu değildir. Bu politikalar, dünya kapitalist sistemindeki hegemonik konumun korunması, uluslararası sermayenin çıkarlarının güvence altına alınması, stratejik kaynakların denetimi ve yeni pazar alanlarının kontrol edilmesiyle yakından ilişkilidir.
Lenin’in emperyalizm analizinde ortaya koyduğu üzere, kapitalizmin tekelci aşamasında ekonomik ve siyasal güç, büyük sermaye grupları ve emperyalist devletler arasında yoğunlaşmaktadır. Bu koşullarda askeri müdahaleler, ekonomik yaptırımlar ve siyasal nüfuz mücadeleleri, yalnızca dış politika araçları değil, kapitalist dünya düzeninin yeniden üretilmesinin temel mekanizmaları hâline gelmektedir. ABD’nin uluslararası müdahaleleri de bu tarihsel ve ekonomik bağlam içerisinde değerlendirilmelidir.
Uluslararası ilişkiler uzmanları, araştırmacı gazeteciler ve insan hakları kuruluşlarının önemli bir bölümü, Washington yönetiminin askeri ve ekonomik hamlelerini emperyalist yayılmacılığın araçları olarak tanımlamakta; bu politikaların küresel istikrarsızlığı ve kitlesel göç hareketlerini derinleştirdiğini savunmaktadır. Buna karşılık Batılı strateji çevrelerinin bir bölümü, söz konusu müdahaleleri küresel güvenlik mimarisinin, uluslararası ticaret yollarının ve mevcut uluslararası düzenin korunması çerçevesinde değerlendirmektedir. Marksist açıdan temel mesele, bu güvenlik söylemlerinin hangi sınıfsal ve ekonomik çıkarlarla örtüştüğünü sorgulamaktır.
Askeri Müdahaleler ve Yerinden Edilen Milyonlar
Brown Üniversitesi Watson Uluslararası ve Kamu İşleri Enstitüsü tarafından yürütülen Costs of War (Savaşın Maliyetleri) projesinin yayımladığı verilere göre, ABD’nin 11 Eylül 2001 sonrasında başlattığı “Teröre Karşı Savaş” kapsamındaki askeri operasyonlar, doğrudan veya dolaylı olarak en az 38 milyon insanın evini terk etmesine neden olmuştur. Araştırma raporları; Irak, Afganistan, Suriye, Libya ve Yemen gibi ülkelerdeki müdahalelerin yalnızca fiziki altyapıyı tahrip etmekle kalmadığını, aynı zamanda devlet kurumlarının işlevsizleşmesine, toplumsal dokunun parçalanmasına ve uzun vadeli göç krizlerinin ortaya çıkmasına zemin hazırladığını göstermektedir.
Marksist perspektiften bakıldığında, bu müdahaleler yalnızca askeri güvenlik politikaları olarak ele alınamaz. Enerji kaynaklarının kontrolü, petrol ve doğal gaz piyasaları üzerindeki nüfuz, stratejik bölgelerin denetimi, silah sanayisinin çıkarları ve uluslararası sermayenin hareket alanının genişletilmesi, emperyalist müdahalelerin ekonomik arka planını oluşturan temel unsurlar arasındadır. Savaş, bu anlamda yalnızca siyasal hâkimiyet kurmanın değil, aynı zamanda kapitalist birikim düzeninin çıkarlarını güvence altına almanın da bir aracı hâline gelebilmektedir.
ABD merkezli araştırmacı gazetecilik platformu The Intercept ve İngiliz The Guardian gazetesinde yayımlanan analizlerde, “insani müdahale” veya “demokrasi ihracı” gerekçesiyle gerçekleştirilen askeri operasyonların hedef ülkelerde kalıcı bir istikrarsızlık ortamı bıraktığına dikkat çekilmektedir. Marksist eleştiri açısından bu söylemler, emperyalist müdahalelerin meşrulaştırılmasında kullanılan ideolojik araçlar olarak da incelenmelidir.
Bu müdahalelerin sonuçları, yalnızca yıkılan kentler, çöken altyapılar ve zayıflayan devlet kurumlarıyla sınırlı değildir. Üretim ilişkilerinin parçalanması, tarımsal ve sanayi üretiminin çökmesi, işsizliğin yaygınlaşması ve insanların geçim kaynaklarını kaybetmesi, toplumsal yaşamı sürdürülemez hâle getirmektedir. Böylece savaşın doğrudan mağduru olan emekçi sınıflar, aynı zamanda savaş sonrasında ortaya çıkan ekonomik yıkımın da en ağır yükünü taşımaktadır.
Ortaya çıkan zorunlu göç hareketleri, bu açıdan yalnızca insani bir kriz değil, emperyalist müdahalelerin ve kapitalist dünya sistemindeki eşitsiz gelişmenin toplumsal sonuçlarından biridir. Yerinden edilen milyonlarca insan, güvenli bir yaşam arayışıyla Avrupa’ya ve komşu ülkelere yönelirken, göçün ekonomik ve siyasal sonuçları da uluslararası sistemin yeni çelişkilerini derinleştirmektedir.
Ekonomik Yaptırımlar ve “Görünmeyen” Göç Dalgaları
Marksist literatür açısından emperyalist tahakkümün sürdürülmesi yalnızca doğrudan askeri güç kullanımına dayanmaz. Finansal sistem üzerindeki hâkimiyet, uluslararası ticaret mekanizmaları, borç ilişkileri, ekonomik yaptırımlar ve sermaye hareketlerinin kontrolü de emperyalist güç ilişkilerinin temel araçları arasındadır.
Uluslararası eleştirel literatür, zorunlu göçün yalnızca sıcak çatışmalardan değil, ekonomik kuşatmalardan ve finansal ablukalardan da kaynaklandığını vurgulamaktadır. Merkezi Washington’da bulunan Ekonomi ve Politika Araştırmaları Merkezi (CEPR) tarafından yayımlanan raporlarda, ABD’nin Venezuela, Küba ve İran gibi ülkelere uyguladığı tek taraflı ekonomik yaptırımların sivil halk üzerindeki yıkıcı etkilerine odaklanılmaktadır. CEPR araştırmalarında, bu yaptırımların gıda ve ilaç tedarikini zorlaştırdığı, ekonomik krizi derinleştirdiği ve geniş toplumsal kesimlerin yaşam koşullarını ağırlaştırdığı belirtilmektedir.
Marksist açıdan ekonomik yaptırımlar, hedef alınan devletlerin siyasal tercihlerini değiştirmeye yönelik diplomatik baskı araçları olmanın ötesinde, o ülkelerin üretim, finansman ve dış ticaret ilişkilerine müdahale edilmesi anlamına da gelmektedir. Uluslararası finans sisteminin ve dolar merkezli ekonomik ilişkilerin sağladığı avantajlar, ABD’ye ekonomik baskıyı sınır ötesine taşıyabilecek önemli bir güç vermektedir.
Bu mekanizmaların yarattığı ekonomik yıkımın bedelini ise çoğunlukla siyasi karar alma süreçlerinde söz sahibi olmayan emekçiler, yoksullar ve toplumun en kırılgan kesimleri ödemektedir. Gıda ve ilaç erişiminin zorlaşması, reel ücretlerin erimesi, işsizliğin artması ve temel kamu hizmetlerinin aksaması, insanları yaşadıkları ülkelerde yaşamlarını sürdüremez hâle getirebilmektedir. Böylece ekonomik baskı, doğrudan askeri çatışma yaşanmaksızın da kitlesel yerinden edilmelerin koşullarını oluşturabilmektedir.
Latin Amerika’daki göç dinamiklerini inceleyen NACLA (North American Congress on Latin America) yayınları ise ABD’nin Soğuk Savaş döneminden bu yana Orta Amerika’da desteklediği otoriter rejimlerin ve bölge ülkelerine dayatılan neoliberal serbest ticaret politikalarının yerel ekonomiler üzerindeki etkilerine dikkat çekmektedir.
Marksist bakış açısıyla neoliberal politikalar, kamusal varlıkların özelleştirilmesi, tarımsal üretimin uluslararası rekabete açılması, emek piyasalarının esnekleştirilmesi ve yerel üretim yapılarının küresel sermayeye bağımlı hâle getirilmesi gibi süreçlerle değerlendirilmelidir. Bu dönüşüm, küçük üreticilerin ve köylülerin ekonomik varlığını tehdit ederken, işçi sınıfının güvencesizleşmesini ve toplumsal eşitsizliklerin büyümesini hızlandırabilmektedir.
Bu perspektife göre ABD’nin güney sınırında yaşanan göç krizi, yalnızca güncel ekonomik sorunların veya sınır güvenliği tartışmalarının sonucu değildir. Bölgedeki tarihsel müdahaleler, otoriter yönetimlerle kurulan ilişkiler, eşitsiz ticaret düzeni ve neoliberal yeniden yapılanma süreçleri de bu krizin tarihsel arka planında yer almaktadır.
Dolayısıyla göç, kapitalist dünya sisteminin merkez ve çevre ülkeleri arasındaki eşitsiz gelişiminin somut sonuçlarından biri olarak ele alınmalıdır. Çevre ülkelerde üretim olanakları daralırken, emek gücü daha iyi yaşam ve çalışma koşulları arayışıyla merkez ülkelere yönelmekte; böylece uluslararası emek piyasalarının yeniden şekillenmesine katkıda bulunmaktadır.
Farklı Yaklaşımlar ve Küresel Güvenlik Tartışmaları
ABD dış politikasını savunan ve konuya farklı bir perspektiften yaklaşan uluslararası analizler de bulunmaktadır. Foreign Affairs dergisinde ve Atlantik Konseyi (Atlantic Council) raporlarında yer alan değerlendirmelerde, küresel göç krizlerinin tek bir aktörün politikalarına indirgenemeyeceği savunulmaktadır. Bu görüşe sahip uzmanlar; yerel otoriter yönetimlerin kendi halklarına uyguladığı baskıların, bölgesel güçlerin vekâlet savaşlarının, iklim değişikliğinin ve yapısal ekonomik eşitsizliklerin yerinden edilme süreçlerinde belirleyici rol oynadığını ifade etmektedir.
Bu değerlendirmelerin önemli bir kısmı, göçün çok nedenli yapısına dikkat çekmesi bakımından dikkate değerdir. Marksist analiz de yerel sınıf ilişkilerini, bölgesel güç mücadelelerini, devletlerin iç siyasal yapılarını ve tarihsel koşulları göz ardı etmez. Ancak bu unsurları birbirinden kopuk ve bağımsız değişkenler olarak değil, kapitalist dünya sisteminin tarihsel ve yapısal ilişkileri içerisinde değerlendirir.
Bu çerçevede ABD’nin uluslararası sistemdeki konumu, yalnızca diğer devletlerle kurduğu diplomatik ilişkiler üzerinden değil, dünya kapitalizminin merkezinde sahip olduğu ekonomik, askeri ve finansal güç üzerinden de anlaşılmalıdır. Küresel sermayenin çıkarları, uluslararası ticaret ağları, enerji piyasaları ve finansal sistem üzerindeki hâkimiyet, ABD’nin dış politika tercihlerinin önemli belirleyicileri arasındadır.
Batılı strateji çevrelerinde ABD’nin askeri ve diplomatik varlığının küresel deniz yollarının güvenliğini sağladığı ve daha büyük ölçekli bölgesel çatışmaları önlediği tezi de dile getirilmektedir. Bu yaklaşıma göre ABD’nin küresel liderlik rolünden çekilmesi, farklı bölgelerde güç boşlukları yaratarak daha büyük istikrarsızlıklara neden olabilir.
Marksist açıdan ise burada sorgulanması gereken temel mesele, söz konusu güvenlik düzeninin kimin çıkarlarını koruduğudur. Uluslararası ticaret yollarının güvenliği, küresel sermayenin mal, enerji ve finans akışının kesintisiz sürdürülmesi açısından stratejik önem taşımaktadır. Ancak bu düzenin korunması, aynı zamanda eşitsiz mülkiyet ilişkilerinin, ekonomik bağımlılık mekanizmalarının ve emperyalist hiyerarşilerin devamlılığına da hizmet edebilmektedir.
Bu nedenle küresel güvenlik söylemi, yalnızca istikrarın korunması açısından değil, mevcut uluslararası ekonomik düzenin hangi sınıfsal çıkarlar doğrultusunda sürdürüldüğü bakımından da değerlendirilmelidir. Bir bölgede sermayenin ve ticaretin güvenliği sağlanırken o bölgenin emekçi halklarının yaşam koşulları, üretim olanakları ve siyasal bağımsızlığı zarar görüyorsa, bu durum güvenlik kavramının sınıfsal niteliğini ortaya koymaktadır.
Küresel Siyasetin İnsani ve Sınıfsal Maliyeti
Uluslararası kaynaklarda ortaya konulan farklı yaklaşımlar karşılaştırıldığında, küresel siyasetin merkezinde hegemonya, sermaye birikimi ve güvenlik arayışları ile toplumsal yaşamın sürdürülebilirliği arasındaki derin çelişki öne çıkmaktadır.
Marksist emperyalizm kuramı açısından ABD’nin askeri müdahaleleri, ekonomik yaptırımları ve siyasal nüfuz politikaları, kapitalist dünya sisteminin eşitsiz güç ilişkilerinden bağımsız değerlendirilemez. Bu politikalar, uluslararası sermayenin çıkarlarının korunması, stratejik kaynakların ve pazarların denetlenmesi, rakip güçlerin sınırlandırılması ve mevcut hegemonik düzenin sürdürülmesiyle bağlantılıdır.
Costs of War ve CEPR gibi araştırma kurumlarının ortaya koyduğu veriler, askeri operasyonların ve ekonomik yaptırımların insani maliyetlerinin büyüklüğünü göstermektedir. Ancak bu maliyetin toplumsal dağılımı da ayrıca önemlidir. Savaş kararlarını alan siyasal ve ekonomik elitler ile savaşın sonuçlarına katlanmak zorunda kalan emekçi halklar aynı konumda değildir. Sermaye grupları savaş ekonomisinden, silah üretiminden ve yeniden inşa süreçlerinden ekonomik kazanç sağlayabilirken, işçiler, köylüler ve yoksul kesimler ölüm, yoksulluk, işsizlik ve zorunlu göçle karşı karşıya kalmaktadır.
Bu çelişki, kapitalist sistemin temel eşitsizliklerinden birini açığa çıkarmaktadır: Ekonomik ve siyasal kararların alınmasında belirleyici güce sahip olan sınıflar, bu kararların insani sonuçlarından çoğu zaman doğrudan etkilenmezken, bedeli en ağır biçimde toplumsal üretimi gerçekleştiren emekçi kesimler ödemektedir.
Göç olgusu da bu sınıfsal ilişkinin önemli bir parçasıdır. Savaş, ekonomik yaptırımlar, neoliberal yeniden yapılanma ve üretim alanlarının tahrip edilmesi sonucunda yerinden edilen insanlar, göç ettikleri ülkelerde çoğu zaman düşük ücretli, güvencesiz ve esnek çalışma koşullarıyla karşı karşıya kalmaktadır. Böylece zorunlu göç, yalnızca insanların coğrafi olarak yer değiştirmesi değil, uluslararası emek gücünün yeniden dağıtılması sürecinin de bir parçası hâline gelmektedir.
Bu durum, göçmen emeğinin kapitalist ekonomiler açısından taşıdığı çelişkili konumu ortaya koymaktadır. Bir taraftan göçmenler ucuz ve esnek emek gücü olarak sermayenin ihtiyaç duyduğu alanlarda istihdam edilirken, diğer taraftan göçmen karşıtı siyasetler ve milliyetçi söylemler aracılığıyla işçi sınıfının kendi içinde bölünmesi teşvik edilebilmektedir. Böylece ekonomik ve toplumsal sorunların kaynağı olarak sermaye ilişkileri yerine göçmenler hedef gösterilebilmekte, sınıfsal çelişkiler etnik ve ulusal gerilimler üzerinden görünmez kılınabilmektedir.
Sonuç olarak ABD emperyalizmini yalnızca askeri müdahaleler üzerinden değil, ekonomik bağımlılık ilişkileri, finansal tahakküm, neoliberal politikalar ve uluslararası emek piyasalarının yeniden yapılandırılması üzerinden de değerlendirmek gerekmektedir. Savaşlar ve yaptırımlar, bu sistemin birbirini tamamlayan baskı mekanizmaları olarak işleyebilmekte; ortaya çıkan insani yıkım ise küresel kapitalizmin eşitsiz gelişiminin sonuçlarını derinleştirmektedir.
Temel mesele, yalnızca hangi devletin küresel siyasette daha fazla güç sahibi olduğu değil, bu gücün hangi ekonomik ve sınıfsal çıkarlar doğrultusunda kullanıldığıdır.
Emperyalist rekabetin, sermaye birikiminin ve hegemonya mücadelesinin belirlediği bir uluslararası düzende savaşın, yoksulluğun ve zorunlu göçün bedelini en ağır biçimde emekçi halklar ödemektedir. Bu nedenle kalıcı barışın ve göçün yapısal nedenlerinin ortadan kaldırılmasının yolu, yalnızca diplomatik dengelerin yeniden kurulmasından değil, savaşları ve ekonomik bağımlılığı üreten eşitsiz uluslararası ilişkilerin sorgulanmasından geçmektedir.




























