Bayburt: Bayburt Kalesi Kilisesi

Kilise; Bayburt’un Merkez İlçesi, Halfikale (Kaleardı) Mahallesi sınırları içerisinde yer almaktadır. Şehir içi ulaşım araçları ile ulaşım mümkündür.

Kilise, yığma yapım sistemiyle inşa edilmiştir. Yapının inşasında malzeme olarak moloz taş kullanılmıştır. Üst örtüsü ve döşemesi tamamen yok olan yapının duvarları da büyük ölçüde hasar görmüştür. Yazılı kaynaklarda, kilisenin üst örtüsünün ahşaptan olduğu ve bemasının bulunduğu ileri sürülmektedir.

Yapının planı tam olarak tespit edilememiştir. Kilisenin güneydoğusunda bulunan çukur alanın tonozlu bir su sarnıcı olduğu da ileri sürülmektedir. Yazılı kaynaklarda, apsis pencerelerinin dışa doğru daraldığını, apsis önünde bir kriptanın varlığına işaret eden izlerin bulunduğu bilgisine de rastlanmaktadır.

Uzun yıllar boyunca, pek çok farklı uygarlık tarafından kullanılmış olan bu alanın, farklı dini ritüeller için kullanılmış olması ve egemenlik sağlayan halkın kendi inançlarına göre bu alanı yeniden şekillendirmiş olması yüksek ihtimaldir.

Isparta: Aya Georgios Kilisesi

Aya Georgios Kilisesi; Isparta’nın Eğirdir ilçesi Barla Kasabası Rum mahallesinde yer alır.

Dikdörtgen planlı kilisenin dış duvarları, narteks kısmı ve orta mekanı moloz taşlarla yapılmıştır.

Narteks binanın güneyindedir. Doğusunda üstte yuvarlak kemerli bir pencere, altında niş vardır.

Orta mekan üç neflidir. Doğuda apsis, yanlarda birer niş vardır. Yapı oldukça tahrip olmuş bir durumdadır.

Isparta: Aya Stefanos (Yeşilada) Kilisesi

Aya Stefanos (Yeşilada) Kilisesi: Isparta’nın Eğirdir ilçesi Yeşilada içinde bulunur.

Doğu batı yönünde uzanan kilise dikdörtgen planlı olup, üç nefli ve apsislidir. XIX. yüzyılın ikinci yarısında yapılmıştır. Yan duvarlar moloz taş ile örülmüştür.

Çatı beşikçatı olup, içyüzü harç sıvalıdır. Dışı sıvalı ahşap direkler üzerine oturan çatı alaturka kiremitle kaplıdır. Yapının doğu duvarında dışa çıkık yarım yuvarlak apsis bulunmaktadır.

Apsisin aydınlatılması altta bir, üstte ikinci kat seviyesinde iki pencere ve en üstte yuvarlak bir pencere ile yapılmaktadır.

Pencere kenarları beyaz mermer bloklarla çevrelenmiştir. İçte alçı süslemeler dökülmüştür.

Kilise Göller Bölgesi Araştırma Projesi dahilinde restorasyon kapsamına alınmış, daha sonra çatı kaplaması yenilenerek, dış duvarları yapılmış, iç ahşap kısımlar yenilenmiştir.

Isparta: Aya Ishotya (Yorgi) Kilisesi

Aya Ishotya (Yorgi) Kilisesi; Isparta’nın Doğancı Mahallesinde yer alan kilisenin yapım tarihi 1857-1860 yılıdır.

Bununla ilgili giriş kapısı üzerinde bulunan kitabe bugün Isparta Müzesinde bulunmaktadır. Yazıt Rum alfabesi ile Türkçe yazılmıştır. Doğu-batı yönünde uzanan yapı dikdörtgen planlı üç nefli, apsisli ve nartekslidir.

Dış duvarlar yerel taş kövke ile yapılmıştır. Batı, kuzey ve güneyden birer girişi vardır. Kuzey girişi üzerinde dışarı taşkın ve iki sütun üzerine oturan yağmurluk vardır. Yapının çatısı kövkeden çapraz tonozla örtülüdür.

Neflerin yükseltisi çatıda izlenir. Narteks iki kısımdır. Narteks önündeki çan kulesinin çanı bugün Isparta Müzesinde yer alır. Çanın yapım tarihi 1903 yılıdır.

Çatıdaki pencereler üçgen alınlıklı dikdörtgen ve yuvarlaktırlar. Apsis doğu yönünde olup, tabandan 60 cm yüksekliktedir.

Apsis  tabanı çay taşlarıyla döşenmiştir. Apsis dışta beş kenarlıdır. Sütunlar ve yan duvarlar alçı ile sıvanmış, resimlerle süslenmiştir.

Isparta: Aya Baniya (Aya Payana) Kilisesi

Isparta’nın eski yerleşme yerlerinden olan Turan Mahallesindedir. 1750 yıllarında yapıldığı tahmin edilmektedir.

Ana aksı kuzey-güney istikametinde olan kilise dikdörtgen planlı, üç nefli ve apsislidir. 15 x 26 m ölçülerindeki yapının kuzey, batı ve doğudan birer giriş kapısı vardır.

Tavan ahşaptan yapılmış olup, dışı harçla sıvanmış çapraz tonozla örtülüdür ve on sütun üzerine oturur. Sütunların içi ahşap dışı sıvalıdır. Sütunlar kaidesiz ve korint başlıklıdır.

Apsis,  tabanı ana mekandan 70 cm daha yüksektedir. Apsis altta üç büyük üstte üç küçük pencere ile aydınlatılmaktadır. Apsis dışta beşgendir. Pencere pervazları dıştan kesme taşlarla kemerli yapılmıştır.

Yapı l993 yılında Göller Bölgesi Projesi dahilinde restorasyon kapsamına alınmış; fakat; fazla bir çalışma yapılamamıştır. 1999 yılında kilisenin çatısı tamamiyle yenilenmiştir.

Gümüşhane: Uğurtaş Köyü Kiliseleri

Gümüşhane’nin Torul İlçesi, Uğurtaş Köyü sınırları içerisinde dört tarihi kilise mevcuttur. Kiliseler günümüzde kullanılmamaktadır.

Haber Kaos ekibi olarak, Uğurtaş Köyü sınırları içerisinde yer alan kiliseleri sizler için derledik.

Alpullu Mahallesi Kilisesi 1:

Yapı, Uğurtaş Köyü Alpullu Mahalle yerleşkesinin girişindedir. 8,10 m x 9,37 m ölçülerindeki kilise kapalı yunan haçı plan şemasında düzenlenmiştir. İç mekân, yarı duvara gömülü iki paye, dört sütunla üç nefe ayrılmıştır. Orta nef yan neflerden daha geniş ve yüksek tutulmuştur. Daha geniş ve yüksek tutulan orta nef doğuda içten ve dıştan yuvarlak olarak düzenlenen bir apsisle sonlanmıştır.

Yan nefler doğuda daha kısa tutularak içten yarım daire, dıştan düz duvar şeklinde yapılmıştır. Kademeli kırma çatısı bileği taşı ile örtülüdür. Naos mekânının orta kısmı çokgen yüksek kasnak, üzeri kubbe örtülüdür. Diğer kısımlar beşik tonozludur. Kubbe kasnağında kemerler içerisine yerleştirilen mazgal pencereler vardır.

Kapı, pencere, taşıyıcılar, cephe bitimleri, kemerler düzgün yontma taş malzemeden diğer kısımlar ise yaklaşık 0,80 m kalınlığında moloz taştan yapılmıştır. Giriş kapısı batıdan açılmış olup, girişin hemen üzerinde niş olan sivri kemerli bir alınlık mevcuttur.

Giriş kapısının çevresindeki konsollar ve saçak izlerinden ön kısmında kiborion tarzında uygulamanın olduğu anlaşılmaktadır. Güney cephedeki duvarın ekseninde içi doldurulmuş bir kapı izi gözlemlenmiştir.

Alpullu Mahallesi Kilisesi 2:

Alpullu Mahallesi yerleşkesinin uzağında yer alır. Yakın çevresi eğimli boş arazidir. Yapı, dikdörtgen bir alan üzerine, üç nefli, bazilikal plan şemasında inşa edilmiştir. Doğu cephesinde yer alan üç apsisi ana yapıdan daha dar ve alçak tutulmuştur. Beşik çatısı kademelidir. 13 m x 8,54 m ebatlarındaki yapının iç mekânı iki paye, dört sütunla ile üç nefe ayrılmıştır.

Ortadaki nef yanlardan daha geniş ve yüksek tutulmuştur. Doğu cephesinde apsis ve pastaporion hücreleri yarım daire şeklinde dışa taşkın yapılmıştır. Apsisler yapının diğer duvarlarından daha dar ve alçak tutulmuştur. Apsislerin ekseninde mazgal pencereler vardır. Kapı, pencere söveleri, cephe bitimleri ve kemerler düzgün kesme taş malzemeden, beden duvarları ise moloz taştan örülmüştür.

Kilisenin üst örtüsü içten tonoz, dıştan kademeli beşik çatılıdır. Üst örtünün büyük bir bölümü günümüze kadar sağlam olarak ulaşmıştır. Taşınmazın iç mekânına giriş batı cephenin ekseninde yer alan dikdörtgen bir açıklıktan sağlanır. Yuvarlak kemerli bir alınlığa sahiptir. Kapı sövesini yanlarda yarı suvara gömülü birer başlıklı sütun, üstte yine yarı duvara gömülü yuvarlak kemer sınırlar.

Lento üzerinde 1862 tarih, haç, haça saplı kılıç motifleri yer alır. Tarih kitabesi üzerinde olan nadir kiliselerdendir. Kilisenin iç duvarları sıvalı bazı kısımları boyalıdır. Sütun başlıklarındaki ve pencere kemerlerindeki çiçek motifli kalem işlerinin bir bölümü günümüze gelebilmiştir. Taşıyıcılar birbirlerine ahşap gergilerle bağlıyken günümüzde bu gergiler kesilmiştir.

İstavri Kilisesi:

Yapı, dikdörtgen bir alan üzerine, 12,60 m x 6,70 m ölçülerinde, kapalı Yunan haçı plan şemasında inşa edilmiştir. Kapı, pencere, cephe bitimleri, taşıyıcılar ve kemerler düzgün yontma taş malzemeden, beden duvarları ise moloz taştan örülmüştür.

Taşınmazın doğu cephesinde dışa taşıntılı yapılan yarım daire şeklindeki, apsis ve apsisin iki yanında yine yarım daire şeklinde yapılan birer pastaphorion hücreleri vardır. İç mekânın aydınlatılması apsislerin eksenlerinde yer alan adet mazgal pencereler, cephelere açılan yuvarlak alınlıklı dikdörtgen pencereler ve kubbe kasnağındaki mazgal pencerelerle sağlanmıştır.

Kiliseye giriş, batı cephenin eksenindendir. Dikdörtgen formlu giriş kapısının blok taştan yapılan lentosunun üzerinde sivri kemeri alınlığı vardır. Alınlığın üst kısmında haç motif işlidir. Kapı sövesini yanlarda yarı suvara gömülü birer başlıklı sütun, üstte yine yarı duvara gömülü yuvarlak kemer sınırlar. Kapı nişinin üzerinde boyalı bezeme izleri vardır. Tek kanatlı giriş kapısı ahşap olup orijinaldir.

Kaynaklarda, kilisenin kibarion şeklinde girişinin olduğu ancak günümüze kadar gelemediği bildirilmiştir. İç mekân; iki paye, dört sütunla üç nefe ayrılmıştır. Orta nef yan neflerden geniş ve yüksek tutulmuştur. Orta apsisten pastaforion odalarına açılan yuvarlak kemerli açıklıklar vardır.

Apsislerin yan duvarlarında küçüklü büyüklü nişler yer alır. Üst örtüyü taşıyan sütunlar yekpare taş olup birbirlerine demir kasnaklarla ve birbirlerine demir gergilerle bağlanmıştır. Üst örtünün büyük bir bölümü yıkık olup orta mekânın üzeri yüksek çokgen kasnaklı kubbe ile örtülüdür. Diğer bölümlerin üst örtüsü beşik tonozludur. Sıvaları dökülmüştür. Kalem işi süslemelerinin çok az bir bölümü sağlamdır.

Manatlı Mahallesi Kilisesi:

Yapı, doğu-batı yönünde 10 x 6,70 m boyutlarında üç nefli bazilikal planlı, yonu taş + moloz taş işçiliklidir. Orta nef yan neflerden daha geniş ve yüksek tutulmuştur. Doğuda yer alan orta apsisi dışa çıkıntı yapmaktadır.

Apsislerin ekseninde ve batı duvarının ekseninde birer mazgal pencere ve güney cephede üç adet yuvarlak kemerli pencere yer almaktadır. Çatı örtüsü içten beşik tonoz örtülü olup büyük bir bölümü yıkılmıştır. Üst örtüyü taşıyan sütunlardan sadece bir tanesi ayaktadır.

Yan duvarlarda yer alan yarı duvara gömülü paye ve kemerler halen mevcuttur. Batı cephenin ortasında yer alan giriş kapı lento ve yan söveleri üzerinde haç motifleri işlenmiştir. Lentonun üst kısmı yivli, yuvarlak kemerli bir alınlığa sahiptir. Üst örtüsü çöktüğü için harap durumdadır.

Gümüşhane: Kocadal Köyü Kilisesi

Kocadal Köyü Kilisesi; Gümüşhane’nin Torul İlçesi, Kocadal Köyü, Kalis Mahallesi sınırları içerisinde yer almaktadır.

Kilise, köy yerleşkesinin dışında, eğimli bir arazi üzerinde konumlandırılmıştır. Doğu-batı yönünde dikdörtgen planlıdır. Yapı, 9,83 m x 6,30 m ölçülerinde tek apsisli, tek neftlidir. Doğuda yarım daire şeklinde dışa taşıntılı yapılan apsis ekseninde 1 adet pencere vardır.

Batı cephede, girişin üst seviyelerinde 1 adet güney duvarında 2 adet mazgal pencereleri vardır. Eğimden dolayı kuzey duvarın bir bölümü toprağa gömülüdür. Beden duvarları kaba yonu taş, pencere-kapı söveleri, cephe bitimleri, kemerler ve yarı duvara gömülü payeler düzgün yonu taştır.

İç mekâna giriş batı cephenin ortasında yer alan bir açıklıktan sağlanır. İç mekânın üst örtü tonozdur. Duvarlarda yarı duvara gömülü payeler ve kemerler ile tonozu içten destekleyen kemerler vardır. Ayrıca apsisin yan duvarı üzerine niş yerleştirilmiştir.

Gümüşhane: Harmancık Köyü Kiliseleri

Gümüşhane’nin Torul İlçesi, Harmancık Köyü sınırları içerisinde üç tarihi kilise mevcuttur. Kiliseler günümüzde kullanılmamaktadır.

Haber Kaos ekibi olarak, Karel Mevki Kilisesi, Kotanis Mevki Kilisesi ve Mesehor Mevki Kilisesi’ni sizler için derledik.

Karel Mevki Kilisesi:

Yapı, Torul İlçesi Harmancık Köyü Karel Mevkii’ndedir. Köy yerleşkesinin uzağındadır. Dikdörtgen planlı, Beşik tonoz örtülü, çatı tabiat şartlarına bağlı olarak tahrip olmuştur. Giriş kapısı batıda olup, düzgün yontma taşla yapılmış, alınlığı kemer şeklindedir.

Kotanis Mevki Kilisesi:

Yapı, Harmancık Köyü Kotanis Mevkii’ndedir. Dikdörtgen planlı, beşik tonoz örtülüdür. Yonu taş + moloz taş malzemeden yığma olarak inşa edilmiştir.

Yöredeki diğer kiliselerde olduğu gibi beşik tonozlu çatı ile örtülmüştür. Aydınlatma kuzey ve güneyden iki batıdan da bir olmak üzere beş adet mazgal pencere ile sağlanmıştır.

Mesehor Mevki Kilisesi:

Yapı, Harmancık Köyü Mesehor Mevkii’ndedir. Köy yerleşkesinin dışındadır. Dikdörtgen bir alan üzerine bazilikal planlı ve yığma olarak yapılan yapının üst örtüsü tabiat şartlarına bağlı olarak tahrip olmuştur. Yapının köşe taşları, kapı ve pencere söveleri kesme taş, diğer kısımları yığma moloz taş, araları kalın harç tabakasıyla sıvanmıştır.

İç mekânın aydınlatılması, kuzey ve güney beden duvarlarında üçer adet, doğudaki apsislerin eksenindeki birer adet, batı duvarda üst seviyede yer alan üç adet mazgal pencereden sağlanır. İç mekâna giriş batı cephenin ekseninde yer alan dikdörtgen bir açıklıktan sağlanır. Düz lentolu açıklığın üst kısmında yuvarlak kemerli alınlığı vardır.

Kalan izlerden iç mekânın üç nefli olduğu, orta nefn yan neflerden daha geniş tutulduğu anlaşılmaktadır. Apsislerin üzeri içte yarım kubbe şeklindedir. Apsislerin önünde yer alan, payeleri birbirine ve yan duvarlara bağlayan gergiler halen mevcuttur.

Kısmen sağlam olan blok taş sütunlar demir kasnaklarla birbirlerine tutturulmuştur. İçten sıvalı ve boyalı olan yapının batıdaki penceresinin kemer kısmında boya ile 1905 tarihi yazılıdır. Ahşap gergilerin büyük kısmı kesiktir. Üst örtüsünün büyük kısmı, çökmüş, duvarlarda kopmalar vardır.

 

Gümüşhane: Güzeloluk Köyü Kilisesi

Güzeloluk Köyü Kilisesi; Gümüşhane’nin Torul İlçesi’nin 32 km güney batısındaki, Güzeloluk Köyü, Yukarı Mahalle sınırları içerisinde yer almaktadır.

Eğimli bir arazi üzerine konumlandırılmıştır. Doğu-batı yönünde bazilikal planlı kilisenin, doğu cephesinde yer alan, içten ve dıştan yarım daire şeklinde düzenlenen 3 adet apsisi dışa taşıntılı yapılmıştır.

Ortada yer alan apsis daha geniş ve yüksek tutulmuş olup her birinin ekseninde birer adet mazgal pencere yer alır. Kademeli bir üst örtüye sahip beşik çatılıdır. Çatı, düzgün kesilmiş taş plakalar yan yana dizilerek (bileği taşı) örtülmüştür.

Taşınmazın beden duvarları, moloz taş işçilikli ve sıvalıdır. Saçak altı, cephe bitimleri, kapı pencere söveleri, kemerler düzgün yonu taştır. Batı cephesinde 3 adet mazgal pencere yer alır. Kuzey ve güney cephelerinde ikişer adet pencere yer alır.

Kuzey duvarı eğimden dolayı yarı toprağa gömülüdür. Güney cephede yer alan düzgün yonu taş işçilikli, düz lentolu giriş kapısı söveleri haç şeklinde yivlendirilmiş ve boyanmıştır. Alınlıkta yer alan kitabe kısmı boştur.

Giriş lentosunun üst kısmında yarı duvara gömülü yanlarda ve ortada payelere oturtulmuş iki adet kemer kibarion tarzındaki uygulamalardan günümüze kalan izlerdir. İç mekâna girilememiş olup pencerelerden görüldüğü kadarıyla, dört sütun iki paye ile üç nefe ayrılmıştır.

Orta nef yan neflerden daha geniş ve yüksek tutulmuştur. Her nefn üzeri üstte bir tonozla sonlandırılmıştır. Tonoz örtüsü yarı duvara gömülü kemerlerle desteklenmiştir. Kemerler ve payeler birbirlerine yuvarlak kemerlerle ve ahşap gergilerle, yan duvarlarda ise yarı duvara gömülü kemerlerle bağlanmıştır.

Ahşap gergileri kesilmiştir. Duvarlarında sıva üzerine kökboyası ile yapılan fresk tarzında bezemeleri vardır. Tonoz üzerinde ve yan duvarlarında yer alan bu bezemelerde İsa tasviri ile dört İncil yazarının isimleri ve sembolleri işlenmiştir. Halen depo olarak kullanılmaktadır. Genel olarak sağlamdır.

Gümüşhane: Güvemli Köyü Kiliseleri

Gümüşhane’nin Torul İlçesi, Güvemli Köyü sınırları içerisinde iki tarihi kilise mevcuttur. Kiliseler günümüzde kullanılmamaktadır.

Haber Kaos ekibi olarak, Başhaviyana Mahallesi Kilisesi ve Vartlı Mahallesi Kilisesi’ni sizler için derledik.

Vartlı Mahallesi Kilisesi:

Yöreye hâkim bir tepe üzerinde, vadiden geçen yolu da görebilen bir yere konumlanmıştır. Yakın çevresinde yerleşim yoktur. Bazilikal planlı ve muhtemelen 3 nefli yapının doğu cephesinde dışa yarım daire şeklinde çıkıntılı 3 adet apsisi olup eksenlerinde birer adet mazgal pencere vardır.

Ortadaki apsisi daha geniş ve daha dışa taşıntılıdır. Batı cephesinde 1 adet, güney ve kuzey cephelerinde 2’şer adet dikdörtgen formlu pencere ile iç mekânın aydınlatılması sağlanmıştır. Bu pencere yuvarlak alınlıklı olup söve kısımları silmelerle hareketlendirilmiştir. Yapının beden duvarları moloz taş, kapı-pencere söveleri, cephe bitimleri ve kemerler düzgün yonu taştır.

İç mekân giriş kuzey duvarda yer alan yuvarlak kemerli açıklıktan sağlanır. Girişe iç içe geçen yivlerle haç şekli verilmeye çalışılmıştır. Hacın üstünde yer alan kitabe yeri boştur. Kapı en dışta yarı duvara gömülü yuvarlak bir kemerle sonlanır.

İç mekânda duvarlarda yarı duvara gömülü payeler ve bunları birbirine bağlayan kemerler ile tonozu içten destekleyen kemerlerin az bir bölümü sağlamdır. Nispeten sağlam olan apsislerin üst örtüsü tonozdur. Apsislerin yan duvarlarında nişler yer alır. Genel olarak yıkılmış ve haraptır.

Başhaviyana Mahallesi Kilisesi:

Dikdörtgen bir platform üzerine oturtulan kilise bazilikal planlıdır. Doğu cephesinde yarım daire şeklinde dışa taşıntı yapan 3 apsisi yer alır. Üst örtüsü yıkıktır.

İç mekânda yarı duvara gömülü payeler ve kemerler algılanabilmiştir. Erzincan depreminde yıkılan kiliseden günümüze sadece beden duvarlarının bir bölümü (yaklaşık 1-1,50 metre yüksekliğindeki kısmı) günümüze gelebilmiştir.